Ο ΤΡΟΤΣΚΥ, Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ

ΟΣΒΑΛΝΤΟ ΚΟΤΖΙΟΛΑ

Ο ΤΡΟΤΣΚΥ, Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ

[Σεμινάριο πάνω στο Φασισμό με μια Συγκριτική Προοπτική –Πανεπιστήμιο Tζαντβαπούρ – Καλκούτα, Iνδία, 2009.

O Osvalto Cogiolla είναι Aργεντίνος  μαρξιστής, μέλος του Partido Obrero, και καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο της Bραζιλίας]

Mέρος 3ο

H εξέλιξη της ΕΣΣΔ στη δεκαετία του 1930 με τη σειρά της, φαίνεται να συμπληρώνει συμμετρικά την τάση προς το ολοκληρωτικό κράτος που χαρακτήριζε τον βυθιζόμενο στην παγκόσμια οικονομική κρίση καπιταλιστικό κόσμο, με τον αναπτυσσόμενο «Κεϋνσιανό» κρατικό παρεμβατισμό ως την κύρια συνέπειά του. Πολλές φορές λέγεται ότι θα ήταν δυνατό να φανταστούμε και μια άλλη ιστορία για την ΕΣΣΔ στη δεκαετία του 30, αν ο καπιταλιστικός κόσμος δεν βρισκόταν σε κρίση. Θα μπορούσαν τότε να αφοσιωθούν στην παρενόχληση του Σοβιετικού καθεστώτος αλλά δεν ήταν δυνατό εξαιτίας των δικών τους προβλημάτων εκείνη την εποχή. Παρομοίως, δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε την τύχη του καπιταλισμού σε κρίση, με τις άνεργες και πεινασμένες μάζες του, αν η ΕΣΣΔ ήταν μια επαναστατική δύναμη και αποτελούσε ένα διεθνές παράδειγμα όχι μόνο μέσω της προπαγάνδας αλλά και μέσω της πραγματικότητας της οικονομικής της ανάπτυξης. Στην πραγματικότητα, στη δεκαετία του 30 η ΕΣΣΔ και ο καπιταλιστικός κόσμος δημιουργούσαν μια ισορροπία αλληλεξουδετέρωσης εξαιτίας των εσωτερικών δυσκολιών τους – μια ακόμα απόδειξη της οργανικής ενότητας και αλληλεξάρτησης όλων των τμημάτων του σύγχρονου κόσμου, καθώς και μια πραγματική τάση ενοποίησης του ιστορικού ρυθμού του.

Ακριβώς γι’ αυτούς τους λόγους, και μέσα στο φόντο της διεθνούς νίκης του φασισμού (δηλαδή της ήττας της προλεταριακής επανάστασης στην Ευρώπη), ο Τρότσκι εκτίμησε τη στάση των εργατών ενώπιον της Σοβιετικής γραφειοκρατίας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ως εξής: «Δεν υπάρχει καμμιά αμφιβολία ότι η συντριπτική πλειοψηφία των Σοβιετικών εργατών είναι δυσαρεστημένοι με τη γραφειοκρατία και ότι ένα σημαντικό τμήμα τους, και σε καμμιά περίπτωση το χειρότερο, τη μισεί. Παρ’ όλα αυτά το γεγονός ότι αυτή η δυσαρέσκεια δεν παίρνει βίαιες μαζικές μορφές δεν οφείλεται απλά στην καταστολή: οι εργάτες φοβούνται ότι θα ανοίξουν το δρόμο στον ταξικό εχθρό αν ανατρέψουν την γραφειοκρατία. Οι αλληλοσυνδέσεις μεταξύ γραφειοκρατίας και εργατικής τάξης είναι πολύ πιο πολύπλοκες απ’ ό,τι φαντάζονται οι ρηχοί «δημοκράτες». Οι Σοβιετικοί εργάτες θα είχαν διευθετήσει τους λογαριασμούς τους με τον δεσποτισμό του μηχανισμού αν είχαν ανοιχτεί μπροστά τους άλλες προοπτικές, αν ο Δυτικός ορίζοντας φλεγόταν με το κόκκινο της επανάστασης κι όχι απ’ το φαιό χρώμα του φασισμού. Όσο δεν συμβαίνει αυτό, το προλεταριάτο με σφιγμένα δόντια θα «ανέχεται» την γραφειοκρατία και με αυτήν την έννοια την αναγνωρίζει ως φορέα της προλεταριακής δικτατορίας. Σε μια από ψυχής συζήτηση, ο Σοβιετικός εργάτης δεν μασά τα σκληρά λόγια του, τα οποία στρέφονται κατά της Σταλινικής γραφειοκρατίας. Aλλά κανένας απ’ αυτούς δεν θα δεχόταν ότι η αντεπανάσταση έχει ήδη συντελεστεί».[16]

Η ΕΣΣΔ του Στάλιν μετατράπηκε σε βιομηχανική χώρα όχι μόνο με βαριά βιομηχανία αλλά επίσης σε χώρα όπου άρχισαν να αδιαφορούν για την βιομηχανία των καταναλωτικών αγαθών. Οι κύριες συνέπειες ήταν: πολύ γρήγορος ρυθμός αστικοποίησης, ανάπτυξη της γραφειοκρατίας, ανισότητα μισθών στο όνομα της «σοσιαλιστικής άμιλλας», σκληρή πειθαρχία στην εργασία. Όλα αυτά αποδυνάμωσαν το «σοσιαλιστικό» σύστημα, τουλάχιστον ως προς την ιστορική σημασία που είχε ήδη αποκτήσει ο όρος.

Σε διεθνές επίπεδο, οι υπεραριστερές πολιτικές του Σταλινισμού ξεκίνησαν με μια αποτυχημένη εξέγερση στο Γκουανγκζού της Κίνας το 1927. Στη συνέχεια η πολιτική του Γερμανικού ΚΚ (καταγγελία του «σοσιαλφασισμού», αντίθεση στο Ενιαίο Μέτωπο των εργατικών κομμάτων ενάντια στο φασισμό) εφαρμόστηκε σε όλες τις χώρες: δημιουργήθηκαν «κόκκινα συνδικάτα», που οργάνωσαν τομείς άμεσα επηρρεαζόμενους από τα κομμουνιστικά κόμματα, διακηρύχτηκε η «επικείμενη κατάρρευση του καπιταλισμού» και επιταχύνθηκαν οι τυχοδιωκτισμοί σ’ όλες τους τις μορφές. Το αποτέλεσμα ήταν δραματικό: οι λαϊκές οργανώσεις που ήλεγχαν τα Κομμουνιστικά Κόμματα βούλιαξαν: η CGTU [Eνωτική ΓΣEE] στη Γαλλία, η Ένωση Συνδικαλιστικής Ενότητας (TUUL) στις ΗΠΑ, το Κίνημα Εθνικής Μειονότητας (NMM) στην Αγγλία. Στα Βαλκάνια τα τμήματα νεολαίας των Κομμουνιστικών Κομμάτων σχεδόν εξαφανίστηκαν. Στη Δυτική Ευρώπη μετατράπηκαν σ’ ένα είδος σέχτας: αυτό φάνηκε στο Βέλγιο, Αγγλία, Ισπανία (όπου αρκετές άλλες κομμουνιστικές οργανώσεις ήταν ισχυρότερες από το ΚΚ), στη Γαλλία όπου το ΚΚΓ είχε 25.000 μέλη το 1933, το ένα τέταρτο της δύναμής που είχε στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 20).

Στις χώρες της «περιφέρειας» τα κινήματα εθνικισμού και υπέρ της δημοκρατίας (π.χ. το Περουβιάνικο APRA ή το Αργεντίνικο UCR) χαρακτηρίστηκαν «φασιστικά», γεγονός που απομόνωσε και αποδυνάμωσε τα «αποικιακά» κομμουνιστικά κόμματα. Η Κομμουνιστική Διεθνής μειώθηκε στα 600.000 μέλη, μη περιλαμβανομένου του ΚΚ ΗΠΑ: τα κόμματά της έγιναν «μονολιθικά» όπως επιθυμούσε ο Στάλιν, με «άνευ όρων» ηγέτες να αποδέχονται ό,τι προερχόταν «από τα πάνω» συμπεριλαμβανομένων και των εξηγήσεων για τις πιο απίστευτες ήττες. Μονολιθικά αλλά ανίκανα να διατυπώσουν μια επαναστατική απάντηση συνολικά για την κρίση του καπιταλισμού στη δεκαετία του 30. Είναι ξεκάθαρο ότι οι ηγέτες της EΣΣΔ φοβόντουσαν τα επαναστατικά κινήματα στο εξωτερικό που μπορούσαν να τους αποσταθεροποιήσουν. Επομένως, η σύγχρονη «αριστερά» που εμφανίστηκε στη Δυτική σοσιαλδημοκρατία και ο εθνικισμός στην «περιφέρεια» δεν επηρεάστηκαν σχεδόν καθόλου από τα κομμουνιστικά κόμματα (παρά τα παγκόσμια «αντι-ιμπεριαλιστικά» συνέδρια, όπως αυτό που πραγματοποιήθηκε στη Φρανκφούρτη, με πρόεδρο τον Γουίλιαμ Μίζενμπεργκ ή εκείνα «ενάντια στο φασισμό»).

Από την άλλη, ο παγκόσμιος καπιταλισμός φάνηκε προσωρινά να σταματά την άμεση επέμβασή του στην ΕΣΣΔ. -μια επέμβαση που ξεκίνησε μετά τη διπλωματική Αγγλο-Ρωσική ρήξη το 1927- τουλάχιστον ως τη σταθεροποίηση της Ναζιστικής Γερμανίας. Από το 1933, ο Τρότσκι περιέγραφε τον Χίτλερ ως «υπερ-Βράνγκελ» (το όνομα του Ρώσου στρατηγού, επικεφαλής του στρατοπέδου των «Λευκών» στον εμφύλιο πόλεμο του 1918-21) και ως «αιχμή του δόρατος του παγκόσμιου ιμπεριαλισμού». Οι Σταλινικοί ηγέτες τότε περιέγραφαν τον Τρότσκι ως «σοσιαλφασίστα», «πολεμοκάπηλο», προφανώς ανυπομονώντας να αποκτήσουν σταθερές και καλές σχέσεις με το «νέο καθεστώς» της Γερμανίας.

Την ίδια στιγμή, μια σειρά «παλατιανών επαναστάσεων» στην ΕΣΣΔ απέτυχαν, υποδεικνύοντας ωστόσο την ευθραυστότητα της θέσης του Στάλιν στην ΕΣΣΔ: το 1931, στις υποθέσεις των Σιρτσώφ και Λομινάτζε, που κατηγορήθηκαν ότι δημιούργησαν ένα «αντικομματικό μπλοκ» (οι δυο ηγέτες κατηγόρησαν τους ηγέτες του κόμματος ότι «μεταχειρίζονταν τους εργάτες και αγρότες σαν σκουπίδια» και διαγράφθηκαν από την Κ.Ε.). Το 1932, η «υπόθεση Ριούτιν» λαμβάνει χώρα και αφορά τον ηγέτη που μίλησε για αποκολλεκτιβοποίηση, αποκατάσταση των διαγραμμένων κομματικών μελών και την απομάκρυνση του Στάλιν (όταν αυτό αποκαλύφθηκε, ο Ριούτιν διαγράφθηκε από το κόμμα, όπως οι Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ. Πολλοί άλλοι επίσης συνελήφθησαν αλλά το Πολιτικό Γραφείο αρνήθηκε να τους εκτελέσει σύμφωνα με την επιθυμία του Στάλιν). Το 1933 η λιγότερο γνωστή «υπόθεση Σμιρνόφ» έλαβε χώρα. Διανοούμενοι διώχθηκαν μαζικά και η γυναίκα του Στάλιν αυτοκτόνησε… Η «αντίσταση» στην κτηνωδία του Στάλιν μέσα στην Κεντρική Επιτροπή του ίδιου του ΚΚΣΕ ανύψωσε τη θέση του Σεργκέι Κίροφ. O Kίροφ έπαιζε το ρόλο του «συμφιλιωτή». Οι αντιδράσεις αυτές στο κόμμα και στον Κρατικό μηχανισμό έδειξαν ότι η ίδια η γραφειοκρατία γνώριζε και φοβόταν το «πνεύμα αντιπαλότητας» που κυριαρχούσε σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Αυτό ήταν ιδιαίτερα εμφανές στη νεολαία, η οποία απέρριπτε τον Σταχανοφισμό, που οδήγησε σ’ ένα λειτουργικό σύστημα για μερικούς ή ένα μίνιμουμ παραγωγής στο όνομα της «άμιλλας». Παρόλα αυτά, οι γραφειοκράτες που ήταν εναντίον του Στάλιν επίσης φοβόντουσαν να τον καταστρέψουν: κάποιοι απ’ αυτούς σίγουρα πίστευαν ότι κάτι τέτοιο θα ενθάρρυνε τη δεξιά και θα οδηγούσε σε αντεπανάσταση.

(στο επόμενο φύλλο το τέλος)

Yποσημειώσεις

[16] Λέων Τρότσκι: Ταξική Φύση της ΕΣΣΔ, Pathfinder Press (NY) (Ιούνιος 1980)

Νέα Προοπτική τεύχος #529# Σάββατο 23 Ιουνίου 2012