Το ψηφιακό παρακράτος του Ισραήλ, η βιομηχανία παρακολούθησης και ο πόλεμος κατά της ελεύθερης δημοσιογραφίας
του Άρη Μαραβά
Μια διαφήμιση που εμφανίζεται στην οθόνη ενός κινητού τηλεφώνου μπορεί να κρύβει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο από μια προσπάθεια πώλησης προϊόντων: έναν μηχανισμό κατασκοπείας. Η αποκάλυψη ότι Ισραηλινές εταιρείες αξιοποίησαν το παγκόσμιο σύστημα διαδικτυακών διαφημίσεων για να στοχοποιήσουν δημοσιογράφους του Al Jazeera φέρνει στο φως μια σκοτεινή πλευρά της ψηφιακής τεχνολογίας. Οι τεχνολογίες που δημιουργήθηκαν για την εμπορική αξιοποίηση προσωπικών δεδομένων μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία πολιτικής επιτήρησης και καταστολής.
Η υπόθεση δεν αφορά απλώς μια καινούργια τεχνική ηλεκτρονικών επιθέσεων. Αποκαλύπτει τη στενή σχέση ανάμεσα στη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος, στην εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης δραστηριότητας και στη βιομηχανία της ιδιωτικής ή και κρατικής κατασκοπείας.
Η κατασκοπεία πίσω από τις διαφημίσεις
Σύμφωνα με την έρευνα του Citizen Lab του Πανεπιστημίου του Τορόντο, που παρουσιάστηκε στις 15 Οκτωβρίου 2026, η Ισραηλινή Discover-Tech, η οποία εμφανιζόταν ως συνηθισμένη επιχείρηση ψηφιακής διαφήμισης, παρείχε τεχνικές δυνατότητες που μπορούσαν να αξιοποιηθούν για στοχευμένες κυβερνοεπιθέσεις.
Η μέθοδος, γνωστή ως AdFection, χρησιμοποιούσε τη διαφημιστική υποδομή για την αναγνώριση συγκεκριμένων συσκευών και τη σύνδεσή τους με τους χρήστες τους. Όταν ένας επιλεγμένος στόχος εμφανιζόταν στο δίκτυο, μπορούσε να πραγματοποιηθεί επίθεση χωρίς να χρειάζεται να ανοίξει κάποιο ύποπτο αρχείο ή να πατήσει έναν κακόβουλο σύνδεσμο.
Στο επίκεντρο των αποκαλύψεων βρέθηκε το Al Jazeera. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, τουλάχιστον 45 συσκευές του δικτύου στοχοποιήθηκαν την περίοδο 2024–2025, ενώ εντοπίστηκαν επιβεβαιωμένες μολύνσεις με κατασκοπευτικό λογισμικό της Ισραηλινής Candiru.
Η έκταση της δραστηριότητας προκαλεί ανησυχία. Οι ερευνητές εξέτασαν περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια καταγραφές αυτοματοποιημένων δημοπρασιών διαφημιστικού χώρου. Σε διάστημα τεσσάρων μηνών, διαφημίσεις της Discover-Tech εμφανίστηκαν σε σχεδόν 200.000 ιστοσελίδες και εφαρμογές, ενώ εκατομμύρια συσκευές επικοινώνησαν με διακομιστές που συνδέονταν με την Candiru.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μολύνθηκαν όλες αυτές οι συσκευές. Άλλο είναι η έκθεση στο διαφημιστικό σύστημα, άλλο η αναγνώριση ενός πιθανού στόχου και άλλο η επιβεβαιωμένη εγκατάσταση κατασκοπευτικού λογισμικού. Ωστόσο, η ίδια η δυνατότητα αξιοποίησης ενός τόσο εκτεταμένου εμπορικού δικτύου για επιχειρήσεις παρακολούθησης είναι αποκαλυπτική.
Η εμπορευματοποίηση των προσωπικών δεδομένων
Για να κατανοήσουμε πώς έγινε δυνατή αυτή η επιχείρηση, πρέπει να εξετάσουμε τον τρόπο λειτουργίας της διαδικτυακής διαφήμισης.
Κάθε φορά που κάποιος επισκέπτεται μια ιστοσελίδα ή χρησιμοποιεί μια εφαρμογή, συχνά πραγματοποιείται στο παρασκήνιο μια αυτοματοποιημένη δημοπρασία. Μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου, διαφορετικές επιχειρήσεις ανταλλάσσουν πληροφορίες σχετικά με τη συσκευή, τη διαδικτυακή διεύθυνση, τα διαφημιστικά αναγνωριστικά και τις συνήθειες του χρήστη.
Αυτή η υποδομή δημιουργήθηκε για να αυξήσει την αποτελεσματικότητα των διαφημίσεων και την κερδοφορία των επιχειρήσεων. Η Discover-Tech φέρεται να εκμεταλλεύτηκε ακριβώς αυτή τη λειτουργία, χρησιμοποιώντας την πλατφόρμα Controlium για να αναγνωρίζει συγκεκριμένες συσκευές και να διευκολύνει τη στοχοποίησή τους.
Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη οικονομική διάσταση της υπόθεσης. Οι εταιρείες κατασκοπείας δεν χρειάστηκε να κατασκευάσουν εξαρχής ένα παγκόσμιο δίκτυο παρακολούθησης. Μπόρεσαν να αξιοποιήσουν μια υποδομή που είχε ήδη δημιουργηθεί από την εμπορική λειτουργία του διαδικτύου.
Στον ψηφιακό καπιταλισμό, η ανθρώπινη συμπεριφορά καταγράφεται, ταξινομείται και μετατρέπεται σε πηγή οικονομικής αξίας. Οι δραστηριότητες εκατομμυρίων ανθρώπων αποτελούν αντικείμενο εμπορικής επεξεργασίας, ενώ ο έλεγχος των πληροφοριών συγκεντρώνεται σε έναν περιορισμένο αριθμό ισχυρών επιχειρήσεων.
Η ίδια τεχνολογία που επιτρέπει σε μια εταιρεία να προβλέπει τι ενδέχεται να αγοράσουμε μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εντοπίσει έναν δημοσιογράφο, να αναγνωρίσει τις επικοινωνίες του και να προετοιμάσει μια ηλεκτρονική επίθεση εναντίον του.
Η Candiru και η ιδιωτικοποίηση της κατασκοπείας
Η Candiru, γνωστή επίσης ως Integrity Labs, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της διεθνούς βιομηχανίας εμπορικού κατασκοπευτικού λογισμικού. Το 2021 συμπεριλήφθηκε σε αμερικανικό κατάλογο εμπορικών περιορισμών λόγω δραστηριοτήτων που συνδέονταν με κακόβουλες κυβερνοεπιθέσεις.
Το λογισμικό αυτού του είδους μπορεί, όταν εγκατασταθεί επιτυχώς, να προσφέρει πρόσβαση σε ηλεκτρονικά μηνύματα, έγγραφα, προσωπικά δεδομένα και εμπιστευτικές επικοινωνίες. Ανάλογα με τις δυνατότητές του, μπορεί ακόμη να αξιοποιήσει το μικρόφωνο ή την κάμερα μιας συσκευής.
Η κατασκοπεία αποκτά έτσι έναν βαθιά εμπορευματοποιημένο χαρακτήρα. Ιδιωτικές εταιρείες αναπτύσσουν προηγμένες τεχνολογίες παρακολούθησης και τις διαθέτουν σε πελάτες με τους απαραίτητους οικονομικούς πόρους. Κρατικές λειτουργίες επιτήρησης μετατρέπονται εν μέρει σε επιχειρηματικές δραστηριότητες, χωρίς να χάνουν τον πολιτικό τους χαρακτήρα.
Αυτή η διαδικασία ενισχύει την αδιαφάνεια. Η εταιρεία που παράγει το λογισμικό, εκείνη που παρέχει την υποδομή πρόσβασης στους στόχους και ο πραγματικός εντολέας μιας επίθεσης μπορεί να είναι διαφορετικοί φορείς.
Το Al Jazeera και η απειλή κατά της δημοσιογραφίας
Η στοχοποίηση του Al Jazeera αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα στο πολιτικό περιβάλλον της Μέσης Ανατολής. Το δίκτυο έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην κάλυψη του πολέμου στη Γάζα, των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων και των συνεπειών τους για τον Παλαιστινιακό πληθυσμό.
Η ηλεκτρονική παρακολούθηση ενός δημοσιογράφου δεν αποτελεί μόνο παραβίαση της προσωπικής του ζωής. Μπορεί να αποκαλύψει την ταυτότητα εμπιστευτικών πηγών, τις επαφές μιας δημοσιογραφικής ομάδας, τις μετακινήσεις της και τις έρευνες που προετοιμάζει.
Οι συνέπειες μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρές για ανθρώπους που αποκαλύπτουν εγκλήματα, διαφθορά ή κρατικές αυθαιρεσίες. Ο φόβος ότι οι επικοινωνίες τους παρακολουθούνται μπορεί να τους αποτρέψει από το να μιλήσουν.
Δεν υπάρχουν επαρκή δημόσια στοιχεία για να συνδεθεί κάθε επιμέρους επίθεση με συγκεκριμένο ρεπορτάζ για την Παλαιστίνη. Η υπόθεση, ωστόσο, αναδεικνύει πόσο ευάλωτη γίνεται η ανεξάρτητη δημοσιογραφία όταν ισχυροί πολιτικοί ή οικονομικοί παράγοντες αποκτούν πρόσβαση σε προηγμένες τεχνολογίες παρακολούθησης. Η ελευθερία του Τύπου δεν περιορίζεται στο δικαίωμα δημοσίευσης ειδήσεων. Προϋποθέτει ότι οι δημοσιογράφοι μπορούν να ερευνούν και να επικοινωνούν με τις πηγές τους χωρίς τον φόβο κρυφής επιτήρησης.
Οι τεχνολογικοί κολοσσοί και τα όρια του ελέγχου
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η Discover-Tech εμφανιζόταν επί χρόνια στους καταλόγους εγκεκριμένων διαφημιστικών παρόχων της Google και της IAB Europe.
Από το 2020 έως τις αρχές Οκτωβρίου 2026, η εταιρεία μπορούσε να λειτουργεί ως αναγνωρισμένος συνεργάτης σε εκτεταμένα διαφημιστικά δίκτυα. Μετά τις αποκαλύψεις, αφαιρέθηκε από τους σχετικούς καταλόγους και η πρόσβασή της σε διαφημιστικά συστήματα διακόπηκε.
Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η Google ή άλλοι πάροχοι γνώριζαν και ενέκριναν τις κυβερνοεπιθέσεις. Παραμένει, όμως, το ερώτημα πώς μια επιχείρηση που φέρεται να διευκόλυνε δραστηριότητες κατασκοπείας μπόρεσε να λειτουργεί επί τόσο μεγάλο διάστημα μέσα σε ένα σύστημα υποτιθέμενων ελέγχων και πιστοποιήσεων.
Το πρόβλημα υπερβαίνει τη δράση μιας συγκεκριμένης εταιρείας. Οι μεγάλοι τεχνολογικοί όμιλοι παρουσιάζονται ως εγγυητές της ασφάλειας, ενώ το επιχειρηματικό τους μοντέλο στηρίζεται στην εκτεταμένη συλλογή και επεξεργασία προσωπικών δεδομένων.
Όσο περισσότερες πληροφορίες συγκεντρώνονται για τους χρήστες, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η εμπορική τους αξία. Ταυτόχρονα, όμως, αυξάνονται οι κίνδυνοι κατάχρησης από τρίτους.
Ο Μαρξ ανέδειξε τη θεμελιώδη αντίφαση ανάμεσα στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και στις κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες αυτές λειτουργούν. Η τεχνολογική πρόοδος διευρύνει τις δυνατότητες της ανθρωπότητας, αλλά η αξιοποίησή της υπό τον καπιταλισμό καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις ανάγκες της συσσώρευσης κεφαλαίου.
Η ψηφιακή οικονομία εκφράζει έντονα αυτή την αντίφαση. Το διαδίκτυο διευκολύνει την παγκόσμια επικοινωνία, την επιστημονική συνεργασία και την πρόσβαση στη γνώση. Παράλληλα, η συγκέντρωση των βασικών υποδομών σε ισχυρές επιχειρήσεις προσφέρει πρωτοφανείς δυνατότητες οικονομικού και πολιτικού ελέγχου.
Σήμερα, οι ψηφιακές πλατφόρμες, οι τηλεπικοινωνίες και οι τεχνολογίες παρακολούθησης αποτελούν σημαντικά πεδία στρατηγικού ανταγωνισμού. Ο έλεγχος των πληροφοριών προσφέρει όχι μόνο εμπορικά πλεονεκτήματα, αλλά και δυνατότητες πολιτικής επιρροής.
Η θεωρία της διαρκούς επανάστασης του Τρότσκι προσθέτει μια ουσιαστική διάσταση: η υπεράσπιση των δημοκρατικών δικαιωμάτων συνδέεται με το ζήτημα των κοινωνικών σχέσεων που καθορίζουν τα πραγματικά όρια της άσκησής τους.
Η προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ελευθερίας του Τύπου δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την αυτορρύθμιση των επιχειρήσεων. Απαιτεί δημόσια λογοδοσία, ανεξάρτητο έλεγχο και ουσιαστική προστασία απέναντι τόσο στην ιδιωτική όσο και στην κρατική αυθαιρεσία.
Από αυτή την οπτική, η δημοκρατική εποπτεία των ψηφιακών υποδομών και ο κοινωνικός έλεγχος της χρήσης τους αποτελούν αναγκαία στοιχεία ενός ευρύτερου αγώνα για πολιτικές ελευθερίες και κοινωνική χειραφέτηση.
Ποιος θα ελέγχει την τεχνολογία;
Η υπόθεση AdFection δείχνει ότι η ψηφιακή κατασκοπεία δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένες χώρες ή εμπόλεμες περιοχές. Η ίδια εμπορική υποδομή μπορεί να χρησιμοποιείται από δημοσιογράφους, εργαζομένους, συνδικαλιστές και πολιτικούς ακτιβιστές σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων απαιτεί διεθνή συνεργασία, ανεξάρτητες τεχνικές έρευνες, περιορισμούς στην εμπορία κατασκοπευτικού λογισμικού και αποτελεσματική προστασία των εμπιστευτικών επικοινωνιών.
Για το εργατικό κίνημα, η σημασία του ζητήματος είναι ιδιαίτερη. Οι ίδιες τεχνολογίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν εναντίον συνδικαλιστικών οργανώσεων, εργαζομένων που καταγγέλλουν παρανομίες και κοινωνικών κινημάτων που αμφισβητούν ισχυρά συμφέροντα.
Οι ψηφιακές υποδομές αποτελούν προϊόν συλλογικής ανθρώπινης εργασίας. Μηχανικοί, επιστήμονες, τεχνικοί και εκατομμύρια εργαζόμενοι συμβάλλουν στην ανάπτυξή τους. Ωστόσο, οι αποφάσεις για τη λειτουργία τους συγκεντρώνονται σε περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων και κρατικών οργανισμών.
Εδώ βρίσκεται το βαθύτερο πολιτικό ζήτημα που αναδεικνύει η υπόθεση: μια τεχνολογία που θα μπορούσε να υπηρετεί την ελεύθερη επικοινωνία και την κοινωνική συνεργασία μπορεί να μετατρέπεται σε μέσο κερδοφορίας, επιτήρησης και καταστολής.
Η καταδίκη των συγκεκριμένων επιθέσεων και η απόδοση ευθυνών στους πραγματικούς εντολείς τους είναι απαραίτητες. Δεν αρκούν, όμως, αν παραμείνει ανέπαφο ένα οικονομικό σύστημα που αντιμετωπίζει τις προσωπικές πληροφορίες δισεκατομμυρίων ανθρώπων ως εμπορεύσιμο απόθεμα.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η ανθρωπότητα θα συνεχίσει να αναπτύσσει προηγμένες ψηφιακές τεχνολογίες. Είναι ποιος θα τις ελέγχει, για ποιον σκοπό θα χρησιμοποιούνται και ποια κοινωνικά συμφέροντα θα υπηρετούν.