του Σάββα Μιχαήλ
Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου Τα Μάτια της Γάζας της Fatma Hassona
(Άγρα 2025), Έτερον, 19 Φεβρουαρίου 2026
[Την εκδήλωση το βράδυ της Πέμπτης 19 Φεβρουαρίου 2026 παρακολούθησε πλήθος κόσμου. Για το βιβλίο Τα Μάτια της Γάζας και για την ίδια την Φάτμα Χασσόνα μίλησαν, η Ιρανή σκηνοθέτρια Σεπιντέ Φαρσί, δημιουργός του συγκλονιστικού ντοκιμαντέρ Κράτα την Ψυχή σου στο χέρι και Περπάτα. Από την Παλαιστινιακή Παροικία η Μιρέιγ ελ Σαγιέντ, ο Παλαιστίνιος δημοσιογράφος Νασίμ Αλάτρας, ο Σάββας Μιχαήλ, και η Μύριαμ Πατρού, εκπρόσωπος της Διεθνούς Αμνηστίας. Η ηθοποιός Αγγελική Παπούλια απήγγειλε κείμενα – ποιήματα απ’ το βιβλίο. Την εκδήλωση συντόνιζε ο εκδότης της Άγρας Σταύρος Πετσόπουλος.]
Σάββας Μιχαήλ
Ουδέποτε άνευ φαντάσματος νοεί η ψυχή
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Περί Ψυχής1Περί Ψυχής Γ’ 431a
Niemand
Στον ασφόδελο λειμώνα, παρά θιν’ αλός, στην ακρογιαλιά της Γάζας, εκεί βρίσκεται σήμερα το Τέλος του Κόσμου τούτου, του κόσμου μας. Εκεί, η Τελική Κρίση όλων και για όλα.
Η άγρυπνη κουκουβάγια του Hegel μέσα στην Νύχτα των Νέων Καιρών το προανήγγειλε: Weltgeschichte ist Weltgericht – Η Ιστορία του Κόσμου είναι η Κρίση του Κόσμου. Κρίση που κρίνει τους πάντες για τα πάντα, για όσα κάνουν, για όσα δεν κάνουν, για όσα αρνούνται να δουν και να πράξουν. Για την ανθρώπινη τραγωδία, για την εξόντωση των αθώων. Για την Γάζα σήμερα.
Στην Κρίση τούτη, σήμερα, κανείς δεν μπορεί να καταθέσει την μαρτυρία του στην θέση των ίδιων των θυμάτων της αδικίας, των αθώων και κατατρεγμένων.
Niemand
zeugt für den
Zeugen
– Κανείς/ δεν μαρτυρεί για / τον μάρτυρα, έγραφε ο Paul Celan μετά το Άουσβιτς.
Κανείς, καμιά δεν μπορεί να μαρτυρήσει μετά την Γάζα στη θέση της Γάζας για την Γάζα, για όσα είδαν και συνεχίζουν να βλέπουν τα Μάτια της ίδιας της Γάζας.
Κανείς και καμιά δεν μπορεί να πάρει την θέση και να καταθέσει την μοναδική μαρτυρία που κατάθεσε η 25χρονη Φάτμα Χασσόνα για την γενοκτονία του λαού τής Παλαιστίνης στην Γάζα. Μαρτυρία με τις εικόνες που τράβηξε η κάμερα της ψυχής της. Μαρτυρία με όσα είπε κι έδειξε με τις φωτογραφίες της στη συγκλονιστική ταινία της Σεπιντέ Φαρσί Κράτα την Ψυχή σου στο χέρι και Περπάτα, ένα μοναδικό διάλογο, αληθινό pas de deux ζωής και θανάτου. Μαρτυρία ζωής που δεν παύει να αντιστέκεται, να χαμογελάει, να καταπατάει τον θάνατο που οι σιωνιστές δολοφόνοι έστειλαν στην Φάτμα και την οικογένειά της με το ισραηλινό drone στις 16 Απριλίου 2025.
Τα πάντα ανοιχτά πάντα άγρυπνα Μάτια της Φάτμα Χασσόνα είναι τα Μάτια της Γάζας που μας βλέπουν και μας κρίνουν: οφθαλμός ός τα πανθ’ ορά.
Κρατάς την ψυχή σου στο χέρι και περπατάς
“…Έπρεπε να μένουμε κλεισμένοι στο σπίτι. Αν μας είχαν δει, θα μας είχαν πυροβολήσει. Εδώ στη Γάζα, αν βγεις έξω να βγάλεις φωτογραφίες, κρατάς την ψυχή σου στο χέρι και περπατάς”, λέει, χαμογελώντας πάντα, η Φάτεμ στην Σεπιντέ.
Η νεαρή Παλαιστίνια κρατάει μαζί με την κάμερα την ίδια της την ψυχή στο χέρι και περπατά στα ερείπια της Γάζας. Περπατάει διαρκώς, ασταμάτητα, μαζί με όλο τον λαό της Γάζας, μαζί με όλο τον λαό της Παλαιστίνης, ξεριζωμένη από την γη της, ξεσπιτωμένη από το βομβαρδισμένο σπίτι της, σε μια ακατάπαυτη Έξοδο χωρίς διέξοδο, μέσα σε ένα κελί φυλακής που οι τοίχοι του διαρκώς στενεύουν, σε πνίγουν, σε λιώνουν. Αλ-Τουφά, Τζαμπαλίγια, Μπέιτ Λαχίγια, Αλ-Ζεϊτουν, Σουζάγια, η ακρογιαλιά της Γάζας…
“…είμαστε κλεισμένοι σε ένα κουτί” λέει η Φάτμα. “Δεν βλέπουμε παρά μόνο αυτό το κουτί”. Τα τείχη που όρθωσε ένα ιδιότυπο καθεστώς απαρτχάιντ δεν είχαν σκοπό απλώς τον διαχωρισμό πληθυσμών, των Κυρίαρχων από τους υποτελείς σε μια κατεχόμενη γη. Σύμφωνα με την ίδια την απάνθρωπη λογική μιας εποικιστικής αποικιοκρατίας, που θέλησε κάποτε να κρύβει ο σιωνισμός, ο πληθυσμός των υποτελών “περισσεύει” και πρέπει να εκδιωχθεί εξ ολοκλήρου, π.χ. στην Σομαλιλάνδη ή στο Σουδάν που γνωρίζει την δική του γενοκτονία, τελικά να εξαφανιστεί με κάθε μέσο. Το Άουσβιτς επανέρχεται και μάλιστα βεβηλώνοντας το όνομα του ίδιου του Άουσβιτς. Οι ειδωλολάτρες με την κιπά του Μπεν Γκβιρ και του Σμότριτς ρίχνουν στην πυρά του Μολώχ τα παιδιά της Γάζας. Το λεγόμενο “διεθνές δίκαιο” είναι ο νόμος της ζούγκλας. Κι η λεγόμενη “διεθνής κοινότητα” συμμετέχει στη φρικτή παρωδία του Τραμπ που λέγεται “Συμβούλιο Ειρήνης” για την Γάζα. Μαζί και η ελληνική κυβέρνηση των “προθύμων” που στέλνει ειδικό τάγμα να ενισχύσει τις γραμμές του Τσαχάλ.
Οι εικόνες που αποκαλύπτει η κάμερα της Φάτμα Χασσόνα είναι άγνωστες κι απαγορευμένες για το ίδιο το ισραηλινό κοινό. Εξάλλου γι’ αυτό έχουν εξοντωθεί μέχρι τώρα εκατοντάδες δημοσιογράφοι στην Γάζα. Η αλήθεια πρέπει να απαγορευτεί, να φυλακιστεί, να βασανιστεί, να συκοφαντηθεί για αντισημιτισμό από τους σιωνιστές, τους μεγαλύτερους τροφοδότες του αντισημιτισμού σήμερα και στενούς συνεργάτες των νεοναζί της Ευρώπης και της Αμερικής. Η αλήθεια μιας γενοκτονίας μπροστά στα μάτια της ανθρωπότητας πρέπει να ξεριζωθεί, να εξοντωθεί μαζί με τον λαό της Παλαιστίνης.
Η αλήθεια, όμως, μαζί και η ψυχή τής πάντα χαμογελαστής Φάτεμ και του λαού τής Παλαιστίνης αντιστέκονται. Διδάσκουν όλη την ανθρωπότητα, τι θα πει σθένος, αντοχή, αντίσταση, όλα όσα περικλείνει η δύσκολα μεταφραζόμενη παλαιστινιακή αραβική λέξη Σομούντ.
Κοιτάξτε στις φωτογραφίες της Φάτμα Χασσόνα τις εικόνες των παιδιών της Γάζας. Την εικόνα των παιδιών μέσα στα ερείπια. Των παιδιών με τα παιχνίδια. Την εικόνα του παιδιού με το παπαγαλάκι στο χέρι. Τα μάτια των παιδιών να ζουν μέσα στην Καταστροφή αλλά να ατενίζουν το μέλλον που τους στερούν, να επιμένουν να διεκδικούν. Σομούντ. Τα Μάτια της Γάζας είναι μάτια παιδιού.
Τα λόγια της Φάτεμ “να κρατάς την ψυχή στο χέρι και να περπατάς” ακούγονται σαν απόηχος της ρήσης του Σιλουανού: “Στάσου μέσα στην Κόλαση και μην απελπίζεσαι”.
Λέει, μετά λόγου γνώσεως, η χαμογελαστή 25χρονη Φάτεμ: “Παρότι έχω πολύ λίγες ελπίδες να ζήσω τη ζωή που θέλω, έχω συνείδηση ότι πρέπει να συνεχίσω να καταγράφω τα πάντα. Να είμαι κομμάτι αυτής της Ιστορίας. Να είμαι εγώ! ”
Δεν μπορείς να είσαι Εσύ, ο Εαυτός που οι Κυρίαρχοι σου αρνούνται, χωρίς να γίνεις συνειδητό κομμάτι της Ιστορίας κι όχι απλώς θύμα τού εφιάλτη της. Να πάψεις να είσαι ένα εξατομικευμένο, άψυχο αντικείμενο του κόσμου τούτου αλλά ένα ενεργό υποκείμενο της επαναστατικής αλλαγής του. Σε συνθήκες που δεν διάλεξες εσύ να γίνεις Εσύ!
Φαντάσματα
Η μικρή, άπραγη, χαμογελαστή Φάτεμ έγινε η διεισδυτική, αποκαλυπτική Φάτμα Χασσόνα καταγράφοντας τα πάντα. Είτε το ξέρει ειτε όχι, με τον δικό της τρόπο θα συνδεθεί και θα συνδέσει την Ιστορία του παρόντος με ό,τι βαθύτερο στην αραβική πνευματική Παράδοση. Εξιστορεί συλλαμβάνοντας εικόνες, παραστάσεις που πυροδοτούν το νου, σαν τα αριστοτελικά φαντάσματα που τόσο κεντρικό ρόλο παίζουν στην αραβοϊσλαμική και αραβοεβραϊκή φιλοσοφία της χαμένης αλ-Ανταλούς. Τα φαντάσματα του ιμπν Σίνα ή Αβικέννα από την Σαμαρκάνδη, του ιμπν Ρούσντ, του γνωστού ως Αβερρόη από την Κόρντομπα, του επονομαζόμενου Μεγάλου Σχολιαστή/Commentator των έργων του Σταγειρίτη, ή και του Αραβο-Εβραίου ποιητή-φιλόσοφου από την Μάλαγα Σλομό ιμπν Γκαμπιρόλ, του Αβισεμπρόν των Λατίνων. Φαντάσματα που χωρίς αυτά δεν νοεί η ψυχή, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Στην αραβική, όμως, “αριστοτελική Αριστερά”, όπως την ονόμασε ο μαρξιστής φιλόσοφος της Ουτοπίας Ernst Bloch, κινούνται, όχι όπως στον Σταγειρίτη, συγκροτώντας, μια ευθεία γραμμή από τα θραύσματά της, αλλά, σύμφωνα με τον Αβερρόη, χορεύοντας ελικοειδώς: περιστρέφονται σχηματίζοντας μια σπείρα γύρω από το Καθολικό, συνδέοντας την πανανθρώπινη νοητική ικανότητα, τον Υλικό Νου, τον Intellectus Possibilis, ολοένα πιο καθαρά, με το ενεργά Πραγματικό, με τον Ποιητικό Νου, τον Intellectus Agens, τη Νοοσφαίρα του Αιώνιου.2Jacques-Baptiste Brenet, Que veut dire penser? Arabes et Latins, Rivages 2025Η περίφημη ιττισσάλ των Αράβων φιλοσόφων, η conjunctio ή copulatio, όπως την μετάφρασαν λατινικά, η σύζευξη φαντασμάτων και Έννοιας του πραγματικού είναι το σημείο σύνδεσης της Ιστορίας και του Αιώνιου – θα λέγαμε, στην φιλοσοφική γλώσσα του Spinoza, η Ιστoρία sub specie aeternitatis.
Η Φάτμα Χασσόνα καταγράφει τα πάντα μέσα από Εικόνες – Φαντάσματα, Στιγμές μιας ιστορικής αφήγησης της Αλήθειας, σαν εκείνης που περιγράφει στην δική του Aletheia o Jacques Derrida, μιλώντας για το εντελώς διαφορετικό φωτογραφικό έργο του Ιάπωνα Kishin Shinoyama Light of the Dark / Φως στο Σκοτάδι:
“… αυτή [η αφήγηση] διηγείται μια ιστορία “στιγμιότυπη” μιας σειράς “στιγμιότυπων” ή παράδοξων στιγμών, αυτών των αδύνατων στιγμών, όπως θα έλεγε ο Kierkegaard , στιγμών που η αποφασιστική τους δύναμη διακόπτει αλλά ταυτόχρονα κάνει δυνατή την ιστορία”3Jacques Derrida, Aletheia, William Blake and Co edit. 2025 σελ. 25
Προβλέποντας τον θάνατό της από τους δολοφόνους, η χαμογελαστή Φάτεμ έγραφε σε ένα ποίημά της
Ο θάνατός μου με διαπέρασε
η σφαίρα του σκοπευτή με διαπέρασε
κι έγινα άγγελος στα μάτια μιας ολόκληρης πόλης:
πελώριας,
πιο απέραντης κι απ’ τα όνειρά μου
πιο απέραντης από τούτη δω την πόλη
Η Φάτμα Χασσόνα πήρε την μορφή του Άγγελου της Ιστορίας, όπως τον είδε ο Walter Benjamin στον πίνακα του Paul Klee: “Έχει το πρόσωπο στραμμένο στο παρελθόν. Ό,τι σε μας εμφανίζεται σαν αλυσίδα συμβάντων αυτός το βλέπει σαν μία μοναδική καταστροφή που σωρεύει ακατάπαυστα ερείπια επί ερειπίων και του τα εκσφενδονίζει στα πόδια. Ο άγγελος ήθελε να σταθεί, να αναστήσει τους νεκρούς και να ενώσει ξανά τα συντρίμμια. Αλλά μια θύελλα φυσά από τον Παράδεισο κι έχει αδράξει τα φτερά του και είναι τόσο ισχυρή που ο άγγελος δεν μπορεί πια να τα κλείσει. Η θύελλα τον σπρώχνει ασυγκράτητα προς το μέλλον, στο οποίο έχει στραμμένα την πλάτη, ενώ μπροστά του ο σωρός των ερειπίων μεγαλώνει ως τον ουρανό. Ό,τι ονομάζουμε “πρόοδο” είναι αυτή ακριβώς η θύελλα…”4Walter Benjamin, Θέση ΙΧ από τις Θέσεις για την Έννοια της Ιστορίας
Συνήθως οι σχολιαστές της Θέσης ΙΧ του Μπένγιαμιν μαγνητίζονται και καθηλώνονται στα ερείπια που συσσωρεύονται ως τον ουρανό. Παραβλέπουν, όμως, ότι η θύελλα που αδράχνει τα φτερά και δεν επιτρέπει να δει ο άγγελος της Ιστορίας τίποτα άλλο παρά μόνο τα ερείπια της Ιστορίας, είναι ένας πανίσχυρος άνεμος που φυσάει από τον Παράδεισο.
Κι είναι η παραδείσια θύελλα προς ένας Κόσμο που Έρχεται αυτή που μπορεί να διακόψει την μέχρι τώρα Ιστορία, στην πραγματικότητα, μια Προϊστορία βαρβαρότητας και ταυτόχρονα είναι αυτή που επιτρέπει να αρχίσει μια αληθινά ανθρώπινη Ιστορία.
Η Φάτμα Χασσόνα ήθελε, όπως είπε, να καταγράψει “μια Εικόνα που δεν θα μπορεί να θάψει ο χρόνος”. Μια εικόνα αθάνατη, ελεύθερη από τα συντρίμμια του ιστορικού χρόνου, φανερή στην σύζευξη-ιττισσάλ της Ιστορίας και του Αιώνιου. Στην απαρχή μιας οικουμενικής Πολιτείας πιο απέραντης απ’ τα όνειρα, πιο απέραντης από τούτη δω την Γάζα, σε έναν αληθινά ανθρώπινο Κόσμο με το αιώνιο χαμόγελο της Φάτεμ!
Παρίσι 13/2/2026 – Αθήνα 19/2/2026
φωτο Θόδωρος Κουτσουμπός
Υποσημειώσεις