Η χρήση της αρχαιολογίας ως επίχρισμα νομιμοποίησης του εποικισμού της Παλαιστίνης

Η πολιτιστική κληρονομιά οπλοποιείται για να προωθηθεί η προσάρτηση της παλαιστινιακής γης – και ο εξανδραποδισμός των Παλαιστινίων

του Θόδωρου Κουτσουμπού

Είναι γνωστό ότι κάθε σύγχρονο εθνικό κράτος χρησιμοποιεί την αρχαιολογία στην κατασκευή του αφηγήματος (ή μυθολογίας) του έθνους – αυτό συνέβη και στην Ελλάδα μετά την επανάσταση του 1821. Αλλά, ας το αναγνωρίσουμε, στην περίπτωση της Ελλάδας -και άλλων χωρών- υπήρχε ένα αντικειμενικό έρεισμα πάνω στο οποίο “πατούσε” η ιδεολογική χρήση της αρχαιολογίας.

Στο κράτος του Ισραήλ, εδώ και χρόνια, η αρχαιολογία -και η παραχάραξη της σημασίας των ευρημάτων- χρησιμοποιείται από τη σιωνιστική ηγεσία απροκάλυπτα για την κατασκευή του μύθου του Ισραήλ και της αδιάσπαστης συνέχειάς του ανά τους αιώνες. Mετά την 7η Οκτωβρίου 2023 αυτή η ιδεολογική χρήση επιτάθηκε.

Αυτή είναι η άλλη όψη των θανατηφόρων γενοκτονικών βομβαρδισμών στη Γάζα και της βίαιης αποικιοκρατικής πολιτικής των ακροδεξιών και φασιστών Ισραηλινών εποίκων στη Δυτική Όχθη, με δολοφονίες Παλαιστινίων, ανατινάξεις σπιτιών, δηλητηρίαση πηγαδιών και καταστροφή ελαιόδενδρων.

Όταν ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, επισκέφθηκε την Ιερουσαλήμ τον περασμένο Σεπτέμβριο, το πρόγραμμα που είχαν ορίσει οι Ισραηλινοί οικοδεσπότες του περιλάμβανε περισσότερο αρχαιολογία παρά διπλωματικές συνομιλίες. Αυτό δεν ήταν παρέκβαση, ήταν ουσιώδες μέρος της ισραηλινής πολιτικής. Την πρώτη μέρα, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου οδήγησε τον Ρούμπιο σε υπόγειες ανασκαφές κοντά στο Δυτικό Τείχος. Τη δεύτερη μέρα, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ ανέθεσε τιμητικά στον Αμερικανό επισκέπτη του να εγκαινιάσει μια σήραγγα σκαμμένη κάτω από παλαιστινιακή συνοικία, κατά μήκος ενός δρόμου της ρωμαϊκής εποχής με το προσωνύμιο «Οδός του Προσκυνήματος», στο αρχαιολογικό πάρκο «Πόλη του Δαβίδ» που ιδρύθηκε από μια (ιδιωτική) ισραηλινή οργάνωση εποίκων.

Και οι δύο εκδηλώσεις είχαν ως στόχο να τονίσουν τις εβραϊκές ρίζες της Ιερουσαλήμ και το καθεστώς της ως «αιώνιας και αδιαίρετης πρωτεύουσάς μας», όπως εμφατικά τόνισε ο Νετανιάχου.

Κι ενώ ο Ρούμπιο βρισκόταν σε αυτήν την περιοδεία στην αρχαία Ιερουσαλήμ, τα ισραηλινά αεροπλάνα βομβάρδιζαν την πιο σημαντική αποθήκη αρχαιοτήτων στην πόλη της Γάζας, καταστρέφοντας τρεις δεκαετίες αρχαιολογικού έργου, σημείωνε ο Τζούλιαν Μπόργκερ στον Guardian.

Η μάχη για την ιστορία αποτελεί εδώ και καιρό μέρος της ευρύτερης ισραηλινοπαλαιστινιακής διαμάχης. Ορθότερα, της παραχάραξης της ιστορίας από την ακροδεξιά εθνικιστική σιωνιστική εξουσία. Η παραχάραξη των αρχαιολογικών ευρημάτων είναι μέρος του πολέμου. Διόλου τυχαία, αξιωματούχοι της Ισραηλινής Αρχής Αρχαιοτήτων είναι ενσωματωμένοι στον ισραηλινό στρατό στις κατεχόμενες ζώνες με καθήκον την αναζήτηση αρχαίων αντικειμένων και τοποθεσιών – μια παράνομη πράξη που αντιβαίνει τους διεθνείς νόμους.

Η προαναφερθείσα περιοδεία του Ρούμπιο είχε σχεδιαστεί για να υπογραμμίσει την κοινή ιουδαιοχριστιανική ιστορία της Ιερουσαλήμ, την οποία η ακροδεξιά σιωνιστική ηγεσία συνδέει με τις Ευαγγελικές φαντασιώσεις των οπαδών του Ρεπουμπλικανικού κόμματος των ΗΠΑ. Οι τελευταίοι αποτελούν τους πιο ισχυρούς συμμάχους του κράτους του Ισραήλ – αν και τελευταία, ακόμη και το λόμπι της AIPAC υφίσταται τους κραδασμούς της πολιτικής και ιδεολογικής κρίσης στις ΗΠΑ. Έτσι, μαζί με τον Νετανιάχου, τον Ρούμπιο και τις συζύγους τους, ισχυρή ήταν η παρουσία του Μάικ Χάκαμπι, ευαγγελιστή βαπτιστή πάστορα και νυν πρέσβη των ΗΠΑ στο Ισραήλ – αμετανόητου υποστηρικτή της εδαφικής αποικιοκρατικής επέκτασης του Ισραήλ. Είναι ο ίδιος που έχει δηλώσει ότι «στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κάτι τέτοιο όπως Παλαιστίνιος» και απορρίπτει τον όρο Δυτική Όχθη υπέρ της ισραηλινής δεξιάς χρήσης των βιβλικών όρων Ιουδαία και Σαμάρεια για τα κατεχόμενα εδάφη.

Οργανώνοντας την περιοδεία που παρουσίαζε τα θεμέλια της κατεχόμενης Παλαιστίνης ως εξ ολοκλήρου εβραϊκά, ο Νετανιάχου και ο Χάκαμπι επιδίωξαν να ενισχύσουν με την αχλύ της ιστορίας και της δήθεν «βιβλικής αρχαιολογίας» τον πλήρη ισραηλινό έλεγχο της Ιερουσαλήμ, αντί μιας διαιρεμένης πόλης που πιθανόν θα προκύψει από κάποια ισραηλινο-παλαιστινιακή ειρηνευτική συμφωνία.

Ο Νετανιάχου έχει βασίσει την πολιτική του καριέρα στην καταστροφή κάθε πιθανότητας δημιουργίας παλαιστινιακού κράτους και τώρα έχει συμμάχους με πλειοψηφικό πακέτο στην αμερικανική κυβέρνηση. Τυπικά, υπάρχει ακόμη μια ασθενής και ασταθής αμερικανική υποστήριξη στη “λύση των δύο κρατών”, όμως πολλές σημαντικές αμερικανικές προσωπικότητες υποστηρίζουν την μεγάλης κλίμακας ισραηλινή προσάρτηση της Δυτικής Όχθης. Το πράσινο φως το έχει δώσει ο Τραμπ ήδη από την πρώτη του θητεία, όταν αναγνώρισε την Ιερουσαλήμ ως πρωτεύουσα του ισραηλινού εβραϊκού κράτους κατά παράβαση όλων των αποφάσεων των Ηνωμένων Εθνών και των αμερικανικών κυβερνήσεων 70 χρόνων.

Προς υποστήριξη της επιδίωξης της απόλυτης κατάκτησης της Παλαιστίνης από το Ισραήλ, ως “λύσης στη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή”, ο Νετανιάχου κι οι Αμερικανοί υποστηρικτές του επιχειρούν την κατασκευή μιας ιστορίας απαλλαγμένης από όλες τις πολυπλοκότητες σε μια γη όπου ποικίλοι πολιτισμοί, θρησκείες και κουλτούρες έχουν εμφανιστεί, έχουν αμφισβητηθεί, κονταροκτυπηθεί και συμβιώσει εδώ και χιλιετίες. Σε αυτή τη Γη της Επαγγελίας, εδώ και χιλιάδες χρόνια λαοί αναμειγνύονται και πολιτισμοί ζυμώνονται, δημιουργώντας ένα σπουδαίο πολιτιστικό κράμα. Εβραίοι, Φιλισταίοι, Άραβες Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι, ριζοσπαστικοποιημένοι χριστιανοί και μουσουλμάνοι, Μακεδόνες (Μεγαλέξανδρος), Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Χριστιανοί σταυροφόροι ιππότες, Οθωμανοί, αναμειγνύονται σ’ αυτό το χωνευτήρι των λαών – και γενέτειρα τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. Η απόπειρα για φυλετική, εθνική ή θρησκευτική καθαρότητα συνιστά την πιο ωμή βαρβαρότητα, βίαιη παραχάραξη της ιστορίας και ρατσιστική τερατωδία.

Ο Ρούμπιο -καθ’ υπερβολή, ίσως λόγω της… αρμοδιότητας που του δίνει η θέση του στο State Department- χαρακτήρισε τη σήραγγα της «Οδού του Προσκυνήματος» «ίσως έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους στον πλανήτη». Ακολουθεί τη διαδρομή ενός δρόμου του πρώτου αιώνα που οδηγεί στην τοποθεσία που είναι γνωστή στους Εβραίους ως Όρος του Ναού – και στους Μουσουλμάνους ως Χαράμ αλ-Σαρίφ.

Στόχος της ιδεολογικής κατασκευής των σιωνιστών με τη βοήθεια της αρχαιολογίας -και των Αμερικάνων ακροδεξιών Ευαγγελιστών Χριστιανών- είναι η απαλοιφή της αραβικής (μουσουλμανικής) συνεχούς παρουσίας χιλιάδων χρόνων και η εγκαθίδρυση μιας “αδιάσπαστης συνέχειας” της εβραϊκής παρουσίας – όταν όλα τα ιστορικά δεδομένα βοούν για το αντίθετο.

Η εποικιστική ομάδα Elad, η οποία ίδρυσε τον αρχαιολογικό χώρο “Πόλη του Δαβίδ” σε απαλλοτριωμένη -καταπατημένη και κλεμμένη- παλαιστινιακή γη στην περιοχή Silwan, παρουσίασε τον δρόμο ως τη διαδρομή που ακολουθούσαν οι Εβραίοι προς τον ναό κατά τη διάρκεια της ζωής του Ιησού Χριστού.

Η απαλλοτρίωση κηρύχθηκε παράνομη από τον ΟΗΕ, καθώς χτίστηκε σε κατεχόμενα εδάφη στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας εκδίωξης των Παλαιστινίων. Mια εξεταστική επιτροπή του ΟΗΕ το 2024 κατήγγειλε τη χρήση της αρχαιολογίας για πολιτικούς σκοπούς.

«Παρά την πλούσια, ετερογενή ιστορία της, το αφήγημα που παρουσιάζεται για την τοποθεσία της “Πόλης του Δαβίδ” εστιάζει μόνο στην εβραϊκή ιστορία της τοποθεσίας… αγνοώντας όλες τις άλλες περιόδους και πολιτισμούς», ανέφερε η επιτροπή.

Ο Άλον Αράντ, επικεφαλής της ανεξάρτητης ομάδας αρχαιολόγων Emek Shaveh, επεσήμανε ότι η σήραγγα «Οδός του Προσκυνήματος» είχε ήδη ανοιχτεί μία φορά στο παρελθόν, κατά την πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, το 2019, από τον τότε πρεσβευτή του στο Ισραήλ, Ντέιβιντ Φρίντμαν, ο οποίος χρησιμοποίησε ένα σφυρί για να γκρεμίσει έναν τοίχο – για τους αρχαιολόγους μια βεβήλωση της επιστημονικής αρχαιολογικής μεθόδου.

«Όλο αυτό το φεστιβάλ είναι πλέον εντελώς παράξενο», είπε ο Αράντ. «Το γεγονός ότι οι έποικοι, οι ευαγγελιστές και άλλοι δεξιοί Αμερικανοί βρήκαν ο ένας στον άλλον το τέλειο ταίρι δεν είναι είδηση. Αλλά αυτή η τελετή είναι απλώς κακή αρχαιολογία και μια ακόμη απόδειξη ότι ολόκληρο το έργο του αρχαιολογικού πάρκου της πόλης του Δαυίδ δεν έχει καμία σχέση ούτε με την αρχαιολογία ούτε με την κληρονομιά».

Μια μεγάλη πέτρινη βαθμιδωτή κατασκευή στην τοποθεσία έχει χαρακτηριστεί από ορισμένους αρχαιολόγους ως η βιβλική Πόλη του Δαβίδ, αλλά ο ισχυρισμός αμφισβητείται έντονα. Ο Αράντ κατηγορεί επίσης την οργάνωση Elad των εποίκων ότι χρησιμοποιεί αναξιόπιστες μεθόδους.

«Οι αρχαιολόγοι σταμάτησαν να σκάβουν σε σήραγγες στις αρχές του 20ού αιώνα», είπε. «Το γεγονός ότι σκάβουν σε σήραγγες κάτω από τα σπίτια των ανθρώπων χωρίς την άδειά τους καθιστά όλο αυτό το πράγμα κακή αρχαιολογία. Μόλις σκάψεις σε μια σήραγγα, έχεις μια πολύ στενή οπτική γωνία. Όλη αυτή η επωνυμία της “Οδού του Προσκυνήματος” είναι μια προσπάθεια να ιουδαιοποιηθεί ολόκληρη η κληρονομιά αυτής της περιοχής. Είναι το καλύτερο παράδειγμα του όρου “όραμα της σήραγγας”».

Η Emek Shaveh κατήγγειλε επίσης τον βομβαρδισμό της αρχαιολογικής αποθήκης στην πόλη της Γάζας από το Ισραήλ, τις ώρες που ο Rubio ξεναγούνταν γύρω από το Δυτικό Τείχος.

«Από την αρχή του πολέμου, το Ισραήλ έχει προκαλέσει ζημιές ή καταστρέψει εκατοντάδες προστατευόμενους πολιτιστικούς χώρους και αντικείμενα», ανέφερε η ομάδα σε ανακοίνωσή της. «Η αποθήκη περιείχε περίπου 30 χρόνων αρχαιολογικές εργασίες στη Λωρίδα της Γάζας και στέγαζε δεκάδες χιλιάδες αντικείμενα. Μερικά αφαιρέθηκαν, πολλά όμως καταστράφηκαν».

Οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις έδωσαν στους Παλαιστίνιους αρχαιολόγους και στη γαλλική École Biblique, η οποία υποστηρίζει τον χώρο, τρεις ημέρες για να αδειάσουν την αποθήκη πριν βομβαρδιστεί, αλλά ο χρόνος ήταν αρκετός για να απομακρυνθούν μόνο ορισμένα από τα αντικείμενα με μία αποστολή φορτηγών.

«Δεν μπορούσαμε να επιστρέψουμε για μια δεύτερη αποστολή λόγω έλλειψης φορτηγών και διαθεσιμότητας ανθρώπων και κυρίως λόγω του κινδύνου· έτσι ορισμένα από τα αντικείμενα χάθηκαν», δήλωσε ένας αξιωματούχος της École Biblique.

Η αποθήκη είχε καταληφθεί από τις ισραηλινές δυνάμεις σε μια επίθεση στις αρχές του 2024, όταν, όπως είπε ο αξιωματούχος, επετράπη σε υπαλλήλους της Ισραηλινής Αρχής Αρχαιοτήτων να την επιθεωρήσουν, κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου. Σε εκείνη την περίπτωση, η παγκόσμια κατακραυγή εμπόδισε ένα σχέδιο αφαίρεσης αρχαιοτήτων.

Μερικά από τα αντικείμενα που οι αρχαιολόγοι κατάφεραν να απομακρύνουν πριν από τον βομβαρδισμό έσπασαν κατά τη μεταφορά τους σε ανοιχτά φορτηγά, τα μόνα που επέτρεψε ο ισραηλινός στρατός. Βρίσκονται τώρα σε άγνωστη τοποθεσία όπου είναι εκτεθειμένα στα στοιχεία της φύσης.

Το ισραηλινό στρατιωτικό τμήμα που ασχολείται με τη διοίκηση των κατεχόμενων (παλαιστινιακών) εδαφών, Cogat, εξέδωσε ανακοίνωση λέγοντας ότι διευκόλυνε την αποστολή διάσωσης, την οποία περιέγραψε ως «μεταφορά σπάνιων αρχαιολογικών αντικειμένων, ψηφιδωτών και κεραμικών της χριστιανικής κοινότητας στη Γάζα».

Στην πραγματικότητα, τα αντικείμενα προέρχονται από πολλαπλές περιόδους, δεν αφορούν μόνο στην χριστιανική παράδοση και είναι συνδεδεμένα με πολλαπλούς πολιτισμούς και θρησκείες. «Είναι ένας περίεργος χαρακτηρισμός», είπε ο Arad. «Δεν γνωρίζω ποιο ήταν το κίνητρο του Cogat. Μπορώ μόνο να υποθέσω ότι οφείλεται στο γεγονός ότι το Ισραήλ εξακολουθεί να προσπαθεί να διατηρήσει τις εξωτερικές του σχέσεις με την χριστιανική ευαγγελική εκκλησία στις Ηνωμένες Πολιτείες».

Έτσι, μαζί τη νομιμοποίηση των αναρίθμητων φυλακίων και την επέκταση των εποικισμών, η πολιτιστική κληρονομιά οπλοποιείται για την προώθηση της προσάρτησης της παλαιστινιακής γης – και τον εξανδραποδισμό των Παλαιστινίων. Για την επιτυχία του σκοπού αυτού, διατίθενται επίσης εκατομμύρια από τον κρατικό προϋπολογισμό για τη χρηματοδότηση οργανώσεων εποίκων και την τουριστική ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων που καταλαμβάνουν.

Συνολικά, υπάρχουν πάνω από 6.000 γνωστοί αρχαιολογικοί χώροι στη Δυτική Όχθη, μια απόδειξη για τους πολλαπλούς πολιτισμούς και κουλτούρες που έχουν ανθίσει σε αυτή την περιοχή στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτή η πολλαπλότητα είναι ευλογία για τους γνήσιους αρχαιολόγους, όμως αποτελεί κατάρα για τους Παλαιστίνιους, καθώς δίνει στους εποίκους και στην κυβέρνηση την ευκαιρία να ανακηρύξουν τις τοποθεσίες αυτές σε όλη τη Δυτική Όχθη σε στρατηγικές τοποθεσίες, που θα λειτουργούν αφενός ως φυσικά οχυρά που τεμαχίζουν τον παλαιστινιακό χώρο όσο και ως επιμελημένα θεματικά στοιχεία για την ανάδειξη της εβραϊκής πολιτιστικής και ιστορικής «υπεροχής».

Η υπεράσπιση του παλαιστινιακού λαού από τη γενοκτονική επίθεση του ισραηλινού στρατού, αλλά και των φασιστών εποίκων στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, πρέπει να συμπεριλαμβάνει ταυτόχρονα την υπεράσπιση της πολιτιστικής, αρχαιολογικής και ιστορικής κληρονομιάς των Παλαιστινίων. Tα κινήματα αλληλεγγύης, σύλλογοι αρχαιολόγων και εργαζομένων στην τέχνη και τον πολιτισμό, αλλά και διεθνείς φορείς όπως η UNESCO και το ICOMOS (Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών) και το ελληνικό του τμήμα πρέπει να λάβουν μέτρα για την προστασία των χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς στη μαρτυρική αιμάσσουσα Παλαιστίνη. Να το σημειώσουμε για μια ακόμη φορά: στην Παλαιστίνη δοκιμάζεται η ανθρωπινότητα του ανθρώπου και του ανθρώπινου πολιτισμού.

Ισραήλ

Ανοιχτή επιστολή αρχαιολόγων, συντηρητών, επιμελητών μουσείων και επαγγελματιών της πολιτιστικής κληρονομιάς κατά της πολιτιστικής καταστροφής στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη

16 Οκτωβρίου 2025

Τις τελευταίες ημέρες μάθαμε για την ολοσχερή καταστροφή ενός κτιρίου που στεγάζει τις αρχαιολογικές αποθήκες της École Biblique στη Γάζα, μια πράξη που κατέστησε αναγκαία την επείγουσα και προφανώς μερική μετεγκατάσταση δεκάδων χιλιάδων αντικειμένων, προκαλώντας ζημιές των οποίων η έκταση παραμένει άγνωστη. Πρόκειται για συνέχεια της πολιτικής καταστροφής και εξόντωσης στη Λωρίδα της Γάζας, η οποία έχει επίσης στοχοποιήσει χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς (σύμφωνα με τις τελευταίες αναφορές, περίπου 110 ιστορικά κτίρια, αρχαιολογικοί χώροι και άλλα πολιτιστικά αγαθά έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές ή έχουν καταστραφεί ολοσχερώς), ως επί το πλείστον χωρίς γνωστή σύνδεση με στρατιωτικές ανάγκες.

Τέτοιες ενέργειες, οι οποίες παραβιάζουν τους κανόνες του πολέμου όπως ορίζονται στις διεθνείς συμβάσεις, επιτείνουν τη συνεχιζόμενη ισραηλινή παραβίαση του διεθνούς δικαίου στα Κατεχόμενα Εδάφη (Ιουδαία και Σαμάρεια) και τον περιορισμό των δραστηριοτήτων των παλαιστινιακών αρχαιολογικών αρχών σε περιοχές υπό τον έλεγχο της Παλαιστινιακής Αρχής (Περιοχές Α και Β). Αυτές οι συνθήκες έχουν οδηγήσει στην παραμέληση πολλών πολιτιστικών αγαθών, στην οικειοποίησή τους από εθνικιστικά στοιχεία και στη μερική ή ολική καταστροφή τους.

Ενόψει της επικείμενης σχεδιαζόμενης καταστροφής της πόλης της Γάζας και των ζημιών σε χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς τοπικής και παγκόσμιας σημασίας σε όλη τη Λωρίδα της Γάζας, η οποία συνεχίζει δεκαετίες καταστροφής και παραμέλησης της παλαιστινιακής πολιτιστικής κληρονομιάς εντός του Κράτους του Ισραήλ και της Δυτικής Όχθης, εμείς, οι επαγγελματίες στους τομείς της πολιτιστικής κληρονομιάς, καλούμε την κυβέρνηση του Ισραήλ και τον στρατό:

– Να σταματήσουν αμέσως την κατεδάφιση της Λωρίδας της Γάζας, την καταστροφή των πολιτιστικών της θησαυρών και την προσπάθεια εκκαθάρισής της από κάθε άλλη παρουσία εκτός από την εβραϊκή.

– Να επαναλάβουν την προσήλωση στο διεθνές δίκαιο, ιδίως στις συμβάσεις που υπαγορεύουν την ορθή μεταχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων και κατοχής  – συνθήκες που έχουν επικυρωθεί από το Κράτος του Ισραήλ.

– Να τερματιστεί η κυριαρχία των εποικιστικών συμμοριών και η συνεχιζόμενη προσάρτηση μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς στη Δυτική Όχθη και να διευκολυνθεί η παλαιστινιακή αρχαιολογική επιβολή σε περιοχές υπό τον έλεγχο της Παλαιστινιακής Αρχής.

Η κληρονομιά της Παλαιστίνης / της Γης του Ισραήλ ανήκει σε όλους τους γηγενείς της γης, καθώς και σε όλους όσους την έχουν κάνει σπίτι τους και έχουν συμφέρον στο μέλλον της. Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί και Εβραίοι έχουν ζήσει σε αυτή τη γη και την έχουν διατηρήσει εδώ και αιώνες και χιλιετίες: Είναι καθήκον μας να διατηρήσουμε την κληρονομιά της γης σε όλη της την ποικιλομορφία, για χάρη του μέλλοντός μας και των απογόνων μας.

Υπογράφουν:

Prof Rafi Greenberg
Dr Tawfiq Da’adli
Dr Dotan Halevy
Dr Chemi Shiff
Alon Arad
Dr. Yifat Thareani

Prof Amnon Baror
Prof Yuval Yekutieli
Prof Reuven Amitai
Prof Haim Goldfus
Prof Reinhard Bernbeck
Prof Ronald Zweig
Prof Deborah Sweeney
Prof Andrés Zarankin
Prof Tallay Ornan
Prof Eszter Banffy
Prof Sally Foster
Prof Katarina Predovnik
Dr Ianir Milevski
Dr Shira Wilkof
Dr Gad Barnea
Gideon Sulimani
Dr Maria Bianca D’Anna
Sarah Janesko
Evelyne Amar
Dr Katharina Galor
Yonit Crystal
Hedva Adiri
Dr Tal Frenkel Alroy
Dr Liora Kolska Horwitz
Dor Heimberg
Dr. Uri Davidovich
Dr. Hagit Keysar
Dr Mark Iserlis
Dr Rudy Kisler
Amal Hibner
Ariel Bernstein
Yonatan Mizrachi
Dr Mirjam S. Brusius
Dr Shmuel Groag
Prof Tovi Fenster
Prof Yfat Gutman
Dr Ariel Handel
Dr Irit Carmon Popper
Dr Avi Ofer
Talya Ezrahi
Uri Erlich
Muhannad Munderr
Tamar Leitner
Dr Yael Rotem
Stephan Doempke
Noam Levy
Dr Maria Taloni
Shadi Canaan
Dor Heimberg
Omri Alon
Yam Shemesh
Maya Avni
Ori Hadad
Dr Nadia Knudsen
Dr Elon Heijmans
Dr Niamh Mcullagh
Dr Jesus Garcia Sanchez
Dr Fedir Androshchuk
Dr Bisserka Gaydarska
Dr John Carman
Dr Peter Toth