του Μιχάλη Καμπίτη
Η κλιματική κρίση συνδέεται ταυτόχρονα με την κρίση του πληθωρισμού.
Γ. Στουρνάρας: Πώς η κλιματική αλλαγή ανεβάζει τον πληθωρισμό και εντείνει τους κινδύνους για την οικονομία.
Για τις κρίσεις και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα και για το κατά πόσο σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή και ευρύτερα τη βιωσιμότητα μίλησε ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας Γιάννης Στουρνάρας στο συνέδριο της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς “Κλιματική αλλαγή: οι προκλήσεις και οι δράσεις των κεντρικών τραπεζών”.
Ο κ. Στουρνάρας αναφέρθηκε πρώτα στους τρόπουςμε τους οποίους επηρεάζει η κλιματική αλλαγή το έργο των κεντρικών τραπεζών, έπειτα στις σχετικές δράσεις της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και της Τράπεζας της Ελλάδος και ολοκλήρωσε με μερικές σκέψειςγια την αποτελεσματική διαχείριση των προκλήσεων που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή.
Όπως είπε ο κ. Στουρνάρας, στόχος της νομισματικής πολιτικής είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών μεσοπρόθεσμα. Ωστόσο, η κλιματική αλλαγή επηρεάζει, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα, τα μακροοικονομικά μεγέθη, όπως τον πληθωρισμό και την ανάπτυξη, συνεπώς και τη χάραξη της νομισματικής πολιτικής από τις κεντρικές τράπεζες. Επιπλέον, η κλιματική αλλαγή δημιουργεί κινδύνους για το χρηματοπιστωτικό σύστημα και επηρεάζει την ασφάλεια και ευρωστία των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, συνεπώς αφορά και την εποπτεία των ιδρυμάτων και του όλου συστήματος.
«Ειδικότερα σε ένα περιβάλλον με αυξημένους κλιματικούς κινδύνους, η προσπάθεια διασφάλισης της σταθερότητας των τιμών και ενός υγιούς τραπεζικού συστήματος καθίσταται ακόμα μεγαλύτερης σημασίας, ώστε η οικονομία και η κοινωνία να είναι περισσότερο ανθεκτικές σε ενδεχόμενες διαταραχές από την κλιματική αλλαγή. Επομένως, η ενσωμάτωση στο έργο των κεντρικών τραπεζικών παραμέτρων που σχετίζονται με το κλίμα εμπίπτει στο πλαίσιο της αρμοδιότητάς τους», πρόσθεσε.
Και συμπλήρωσε: «Όμως, η ανάληψη δράσης από τις κεντρικές τράπεζες και τις εποπτικές αρχές είναι ένα απαιτητικό εγχείρημα. Η υψηλή αβεβαιότητα και οι πολλαπλές προκλήσεις της σημερινής εποχής καθιστούν πιο περίπλοκες την αξιολόγηση των κινδύνων από την κλιματική αλλαγή και τη χαρτογράφηση των πιθανών διαταραχών στην οικονομία και το χρηματοπιστωτικό σύστημα, ώστε να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα».
Μερικά παραδείγματα
Πρώτον, η οικονομική ανάπτυξη πλήττεται από την κλιματική αλλαγή, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. Βραχυπρόθεσμα μπορεί να προκληθούν ζημίες, π.χ. στις υποδομές, στον κτιριακό εξοπλισμό και στο υλικό κεφάλαιο των επιχειρήσεων. Επιπλέον, η οικονομική δραστηριότητα σε περιοχές πληγείσες από φυσικές καταστροφές μπορεί να περιοριστεί ή και να διακοπεί, προκαλώντας στρεβλώσεις και στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Σύμφωνα με μελέτες, τα ακραία καιρικά φαινόμενα εκτιμάται ότι οδηγούν σε μείωση του ρυθμού ανόδου του ΑΕΠ κατά περισσότερο από μισή (0,5) ποσοστιαία μονάδα τη χρονιά που συμβαίνουν. Ακόμα και αν ανακάμψει σταδιακά η παραγωγή, η αυξημένη αβεβαιότητα θα συνεχίσει να επηρεάζει τις καταναλωτικές και επενδυτικές επιλογές, την παραγωγικότητα της εργασίας και την απασχόληση, με πιθανές αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομική δραστηριότητα.
Δεύτερον, σε σχέση με τον πληθωρισμό, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η υπερβολική άνοδος της θερμοκρασίας τους καλοκαιρινούς μήνες ασκεί ανοδικές πιέσεις στις τιμές των τροφίμων, ιδιαίτερα στις θερμότερες χώρες. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον αυξημένης μεταβλητότητας και με κινδύνους για τη διαμόρφωση των τιμών, η συγκράτηση των πληθωριστικών προσδοκιών κοντά στο στόχο μας καθίσταται πιο δύσκολη.
Τρίτον, η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επηρεάσει δυσανάλογα διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και τομείς της οικονομίας, και άρα οι επιπτώσεις στον πληθωρισμό δεν θα είναι ίδιες σε όλες τις περιφέρειες και τις χώρες της ευρωζώνης, δημιουργώντας μια επιπλέον πρόκληση για την ομαλή μετάδοση της νομισματικής πολιτικής.
Τέταρτον, επιπτώσεις στο προϊόν και τον πληθωρισμό αναμένονται και από την πράσινη μετάβαση, τα μέτρα και τις πολιτικές προς καθαρές μηδενικές εκπομπές, τις επιδοτήσεις και τη σχετική φορολόγηση. Για παράδειγμα, μία αυξημένη τιμή άνθρακα μπορεί, ceteris paribus, να ωθήσει τον πληθωρισμό σε υψηλότερα επίπεδα, καθιστώντας απαραίτητη μια πιο περιοριστική κατεύθυνση της νομισματικής πολιτικής, προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος για τον πληθωρισμό. Αντίστοιχα, είναι αβέβαιη η επίδραση στον πληθωρισμό από τις επενδύσεις σε νέες, πιο πράσινες, τεχνολογίες, αλλά και από την απομείωση της αξίας περιουσιακών στοιχείων (π.χ. κτιρίων χαμηλής ενεργειακής απόδοσης, παρωχημένων υποδομών). Ως αποτέλεσμα, διαφορετικές και αντίρροπες δυνάμεις επενεργούν στο μακροπρόθεσμο επιτόκιο ισορροπίας.
Επομένως, σε γενικές γραμμές, αναμένουμε αύξηση της μεταβλητότητας των βασικών μακροοικονομικών μεγεθών, όπως ο πληθωρισμός και ο ρυθμός ανάπτυξης, κάτι που δημιουργεί μεγαλύτερη αβεβαιότητα για τις προβλέψεις μας σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, και εν τέλει για τη χάραξη της νομισματικής πολιτικής. Η κατανόηση λοιπόν των μακροοικονομικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής είναι απαραίτητη για να αξιολογήσουμε πώς θα επηρεαστεί ο μηχανισμός μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής, και συνεπώς η επίτευξη του στόχου μας για σταθερότητα των τιμών. Επιπλέον, ο σαφής καθορισμός αξιόπιστων και αποτελεσματικών πολιτικών μετάβασης, αλλά και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, είναι ζωτικής σημασίας για τη μείωση της σχετικής αβεβαιότητας, καθώς και για την ομαλή και κατάλληλη προετοιμασία των οικονομικών παραγόντων.
Βεβαίως, η κλιματική αλλαγή επηρεάζει και το χρηματοπιστωτικό σύστημα, μέσω του κινδύνου από φυσικές καταστροφές, αλλά και μέσω του κινδύνου μετάβασης. Μια άμεση επίπτωση προέρχεται από τις αποζημιώσεις που καταβάλλουν οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις μετά από φυσικές καταστροφές. Για παράδειγμα, οι αποζημιώσεις μετά τις πρόσφατες πλημμύρες στη Θεσσαλία υπερέβησαν τα 300 εκατ. ευρώ, με το μεγαλύτερο μέρος τους να καλύπτεται από αντασφαλιστικές επιχειρήσεις.
Επιπλέον, η απομείωση της αξίας των περιουσιακών στοιχείων των επιχειρήσεων που πλήττονται από φυσικές καταστροφές μπορεί να επιβαρύνει τους ισολογισμούς των τραπεζών, λόγω της χαμηλότερης αξίας των στοιχείων στα τραπεζικά χαρτοφυλάκια (όπως μετοχές και ομόλογα), της αύξησης των μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων και της μείωσης της αξίας των ενεχύρων. Τα παραπάνω αυξάνουν τον κίνδυνο ρευστότητας και το κόστος χρηματοδότησης των τραπεζών, επηρεάζοντας τους όρους και τις ροές τραπεζικού δανεισμού προς τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, καθώς και τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής.
Συμπερασματικά, οι κίνδυνοι που σχετίζονται με το κλίμα αποτελούν πηγή αστάθειας και ευπάθειας για το χρηματοπιστωτικό σύστημα, καθώς μπορούν να επηρεάσουν, όπως ανέφερα ήδη, τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής και να διαταράξουν τη σταθερότητα των τιμών.
Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι οι μεγαλο-τραπεζίτες ασχολούνται με τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στην οικονομία και ψάχνουν να βρουν τρόπους για την αντιμετωπίσουν, αλλά για το πως θα αντιμετωπιστεί η κλιματική κρίση, που απειλεί την ανθρωπότητα, κουβέντα!
ΛΕΙΨΥΔΡΙΕΣ
Μετά τις «μεγα-πυρκαγιές» έρχονται οι «μεγα-λειψυδρίες». Ο ευρωπαϊκός νότος πλήττεται ήδη και θα πληγεί ακόμη περισσότερο μέσα στα επόμενα χρόνια από τις υψηλές θερμοκρασίες, τη μείωση των βροχοπτώσεων, τη διάβρωση της ακτογραμμής από την άνοδο της θάλασσας και τις πλημμύρες. Απαιτείται να αναληφθούν κάποιες κατεπείγουσες δράσεις σε διάφορους τομείς, όπως η προστασία της ακτογραμμής, η αγροτική παραγωγή, η επίδραση των καυσώνων στον γενικό πληθυσμό, η πρόληψη και αντιμετώπιση των πλημμυρών και η δημιουργία μηχανισμών άμεσης παρέμβασης.
Οι «μεγα-λειψυδρίες» είναι μια πολύ σοβαρή απειλή, την ώρα που η καταστροφή των καλλιεργειών στον ευρωπαϊκό Νότο λόγω ακραίων θερμοκρασιών είναι ήδη πραγματικότητα.
Η λειψυδρία έχει κτυπήσει πολλές περιοχές της νησιωτικής Ελλάδας, όπως π.χ. τη Νάξο, με αποτέλεσμα την καταστροφή στην αγροτοκτηνοτροφία, στον επισιτισμό, στην κατανάλωση νερού, ένεκα και του τουρισμού.
Σημειωτέον ότι από τα παραπάνω θα έχουμε: αυξημένα τέλη στο νερό από τους Δήμους της χώρας λόγω μονάδων αφαλάτωσης από Ιδιωτικές εταιρείες που έχουν αρχίσει κιόλας να σκάνε αλλά και ασφυκτικό περιορισμό στην κατανάλωση νερού. Την ίδια στιγμή, αυτές οι μονάδες αφαλάτωσεις, είναι πολύ ενεργοβόρες με αποτέλεσμα την επιδείνωση της κλιματικής κρίσης.
Ελλοχεύει βέβαια και ο κίνδυνος ιδιωτικοποίησης του νερού.
Αποκαλυπτικό το link με το video από τη κινητοποίηση για το νερό στη Νάξο και όχι μόνο
TO KINHMA “SAVE WATER NAXOS”
Τι επηρεάζει η κλιματική κρίση;
Οικοσυστήματα
Τα παράκτια οικοσυστήματα, επηρεάζονται σημαντικά από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τα θαλάσσια οικοσυστήματα, από την υπερεκμετάλλευση και τη ρύπανση. Η Ε.Ε. θα πρέπει να εφαρμόσει τις πολιτικές της για τη διατήρηση της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων, ενισχύοντας την προστασία και μειώνοντας τις ανθρωπογενείς πιέσεις. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στα παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα. Τα κράτη-μέλη πρέπει να ενισχύσουν τον θαλάσσιο χωροταξικό τους σχεδιασμό και να εφαρμόσουν σχέδια διαχείρισης της παράκτιας ζώνης, τα οποία θα εστιάζουν στην προστασία των κρίσιμων παράκτιων οικοσυστημάτων υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής.
Παραγωγή τροφής
Η καταστροφή των καλλιεργειών λόγω παρατεταμένης λειψυδρίας και ακραίων θερμοκρασιών είναι ήδη πραγματικότητα για τον ευρωπαϊκό Νότο.. Οι «μεγα-λειψυδρίες» είναι μια πολύ σοβαρή απειλή, που επηρεάζει μεγάλες περιοχές για εκτεταμένες περιόδους. Επηρεάζουν, όχι μόνο την αγροτική παραγωγή και την επισιτιστική ασφάλεια, τα αποθέματα πόσιμου νερού και την παραγωγή ενέργειας.
Υποδομές
Οι Υποδομές για την αποσόβηση των κρίσεων ειδικά στον Ελλαδικό χώρο (στο υβριδικό μοντέλο νεοφιλελεύθερης οικονομικής πολιτικής και δεξιάς έως ακροδεξιάς ιδεολογίας και πρακτικής σε κοινωνικό επίπεδο), θεωρούνται ανεπαρκείς και επομένως θα πρέπει να το φροντίσουμε αυτό.
Αναφορικά με τους καύσωνες, η Ευρώπη είναι σημαντικό να στραφεί σε λύσεις χαμηλού ανθρακικού αποτυπώματος για τον κλιματισμό των κτιρίων (ενεργητικό και παθητικό), καθώς αυτό θα αποτελέσει σημαντικό ζήτημα στο άμεσο μέλλον.
Η ΑΦΡΙΚH ΣΕ ΚΙΝΔΥΝΟ
Οι αφρικανικές χώρες, πιο συγκεκριμένα, φαίνεται πως θα υποστούν σημαντικές οικονομικές απώλειες μετά το 2050, εφόσον η υπερθέρμανση του πλανήτη δεν περιοριστεί κάτω από τους 2 °C. Έρευνες που έχουν γίνει αναφέρουν ότι η κλιματική αλλαγή, με τον τρέχοντα ρυθμό ανάπτυξής της, θα έχει σημαντικές επιπτώσεις, μειώνοντας τα έσοδα της Αφρικής από τις καλλιέργειες κατά 30%, τα επόμενα χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι περίπου 200 εκατομμύρια άνθρωποι κινδυνεύουν να υποφέρουν από ακραία πείνα μέχρι το 2050, ενώ η απώλεια των εσόδων από τις καλλιέργειες θα προκαλέσει αύξηση της φτώχειας κατά 20% έως 30%.
50 εκατομμύρια Αφρικανοί είναι πιθανό να βρεθούν σε δυσχερή θέση όσον αφορά το νερό. Αποτέλεσμα, σοβαρή έλλειψη νερού σε σπίτια και βιομηχανίες. Για παράδειγμα, αν συνηθίζαμε να έχουμε πρόσβαση σε νερό όλη την ημέρα, θα έχουμε πολύ μικρότερη παροχή – μια ποσότητα τόσο χαμηλή που δεν θα καλύπτει τις ανάγκες μας. “Αυτό είναι ένα ζήτημα ζήτησης και προσφοράς”, εξηγεί ο Philip Kofi Adom. “Θα υπάρξει μεγαλύτερη ζήτηση για υδάτινους πόρους, αλλά λόγω της μικρής προσφοράς, οι τιμές του νερού θα εκτοξευθούν. Πηγαίνοντας προς το μέλλον, αν δεν γίνει τίποτα, το νερό σε όλη την Αφρική θα είναι πολύ ακριβό”, συμπληρώνει.
Όλγα Κοτσελίδου, δ/ντρια της ΕΔΕΥΑ [Ενωση Δημοτικών Επιχειρήσεων Υδρευσης και Αποχέτευσης]
«Το ζήτημα της ιδιωτικοποίησης της διαχείρισης του νερού έχει απασχολήσει επανειλημμένα το δημόσιο διάλογο στη χώρα μας, ιδίως στις αρχές της οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης. Θυμόμαστε ίσως το δημοψήφισμα στη Θεσσαλονίκη το 2014 και την απόφαση του ΣτΕ που ουσιαστικά απαγόρευσε την ιδιωτικοποίηση των εταιρειών ύδρευσης της Αθήνας και Θεσσαλονίκης που ήταν στο ΤΑΙΠΕΔ [Ταμείο Αξιοποίησης Περιουσίας του Δημοσίου] (τώρα στο Υπερταμείο ΕΕΣΥΠ [Ελληνική Εταιρεία Συμμετοχών και Περιουσίας]. Σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο είναι πολλά τα παραδείγματα της ανάκτησης από το δημόσιο (κυρίως τους Δήμους) της διαχείρισης του νερού από τους ιδιώτες λόγω προβληματικής διαχείρισης που μεταφράζεται σε κακή συντήρηση των υποδομών και των δικτύων, έλλειψη επενδύσεων και υψηλές τιμές. Στην Ευρώπη χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα του Παρισιού και του Βερολίνου όπου οι αντίστοιχοι Δήμοι ανέκτησαν τη διαχείριση του αστικού νερού από τους ιδιώτες.
Έχει ενδιαφέρον, όμως, να δούμε τι συμβαίνει στην Μ. Βρετανία που είναι η μοναδική χώρα της Ευρώπης όπου οι υπηρεσίες ύδρευσης ιδιωτικοποιήθηκαν πλήρως πριν από 30 περίπου χρόνια με το σκεπτικό ότι οι ιδιωτικοί φορείς θα παρέχουν πιο φθηνό νερό και θα λειτουργούν πιο αποτελεσματικά. Για την ακρίβεια, Ιδιωτικοποιήθηκαν οι υπηρεσίες νερού όχι σε όλη την Μ. Βρετανία, αλλά στην Αγγλία και την Ουαλία.
Από το 1989, οι λογαριασμοί νερού στην Αγγλία έχουν αυξηθεί κατά 40%.
Στη Σκωτία, από την άλλη, λειτουργεί η Scottish Water. Η Scottish Water δεν έχει ιδιωτικοποιηθεί και τα κέρδη της προορίζονται για τη βελτίωση των υπηρεσιών που παρέχει στους πολίτες. Δεν είναι όλα ρόδινα, υπάρχουν φυσικά προβλήματα. Το νερό στην Αγγλία είναι βέβαια πιο ακριβό από αυτό της Σκωτίας.
Η απάντηση στο ερώτημα γιατί το νερό είναι πιο ακριβό στην Αγγλία από τη Σκωτία είναι το κέρδος. Οι αγγλικές εταιρείες νερού πληρώνουν από το 1989 κατά μέσο όρο πάνω από 2 δισεκατομμύρια λίρες ετησίως στους μετόχους τους.
Αλλά, οι διακοπές του νερού δεν είναι η μόνη ένδειξη ενός συστήματος που δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε. Πρόσφατα, η Υπηρεσία Περιβάλλοντος καταδίκασε τις αγγλικές εταιρείες υδάτων για τα επίπεδα περιβαλλοντικής ρύπανσης το 2019. Αυτό ήρθε λίγο μετά την είδηση ότι όλοι οι ποταμοί της Αγγλίας δεν κατάφεραν να ανταποκριθούν στις δοκιμές ποιότητας για ρύπανση. Το 2017 επιβλήθηκε στην Thames Water πρόστιμο 20 εκατομμυρίων λιρών για ρύπανση του Τάμεση από ανεπεξέργαστα λύματα που είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο πτηνών και ψαριών.
Φαίνεται ότι κάτι σάπιο υπάρχει στο Βασίλειο της Δανιμαρκίας! Γι’ αυτό όλο και πληθαίνουν οι φωνές για επιστροφή στη δημόσια ή δημοτική διαχείριση του νερού.
Κλιματική κρίση και καπιταλισμός πάνε μαζί
Καπιταλισμός σημαίνει κλιματική κρίση, ανισότητα και φτώχεια.
Διασκευή άρθρου του Νάιτζελ Σμιθ
Σύμφωνα με το διαδικτυακό περιοδικό New Scientist, η κοινωνική ομάδα που έχει τη λιγότερη αντίληψη όσον αφορά την κλιματική αλλαγή είναι η πολιτική και επιχειρηματική ελίτ. Η συγκεκριμένη τάξη χαρακτηρίζεται από την ολοκληρωτική άρνηση να εξετάσει και να αποδεχτεί τις αδυναμίες του συστήματος. Αυτό έγινε ιδιαίτερα εμφανές κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όταν οι εκπρόσωποι του πολιτικού συστήματος έλεγαν καθημερινά ψέματα από τις τηλεοράσεις και επιπλέον ανάγκαζαν τους ειδικούς να λένε και αυτοί ψέματα. Όπως και σε όλα τα υπόλοιπα θέματα, έτσι και σε ό,τι έχει να κάνει με την προστασία του περιβάλλοντος και το μέλλον του πλανήτη, το κέρδος γι’ αυτούς είναι πάνω απ’ όλα.
Κατά την περίοδο που οι καπιταλιστές παγκοσμίως είχαν κάποιου είδους συνεργασία υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ, μπορούσαν κατά διαστήματα να συζητούν μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης (αν και αυτά ήταν εντελώς ανεπαρκή). Αλλά ο σκληρός ανταγωνισμός που υπάρχει σήμερα δεν αφήνει χώρο ούτε για τις στοιχειώδεις πολιτικές τής επονομαζόμενης «πράσινης μετάβασης». Στην πραγματικότητα, ειδικά μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη Μέση ανατολή, ακόμη και τα πιο βασικά μέτρα για την προστασία του πλανήτη παίρνονται πίσω – έτσι υπάρχει επιστροφή στην παραγωγή ενέργειας με καύση άνθρακα (το πιο επιβλαβές ορυκτό καύσιμο) καθώς και στην πυρηνική ενέργεια, η οποία τώρα χαρακτηρίζεται ως… «πράσινη». Αυτό δεν σημαίνει ότι θα υπάρξει πλήρης αντιστροφή των «πράσινων πολιτικών» που προωθούν κομμάτια του συστήματος, αλλά ότι αυτές θα είναι απολύτως ανεπαρκείς για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα.
ΠΟΙΟΣ ΟΜΩΣ ΠΛΗΡΩΝΕΙ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ;
Η κλιματική κρίση συνδέεται ταυτόχρονα με την κρίση του πληθωρισμού όπως εξηγεί ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας Γ. Στουρνάρας χωρίς βέβαια να μας πεί, τις πταίει (who is to blame?) γι’ αυτό (29 Ιουνίου 1874, ο Χαρίλαος Τρικούπης δημοσιεύει στην αθηναϊκή εφημερίδα Καιροί το περίφημο άρθρο με τίτλο «Τίς πταίει». 150 χρόνια μετά η παροιμιακή αυτή εκφραση ενυπάρχει στις πολιτικές συζητήσεις). Ο πόλεμος στην Ουκρανία, στη Γάζα αλλά και κλιμάκωσή του στις ευρύτερες περιοχές της Μέσης Ανατολής (Δυτική όχθη, Λίβανος…) και η συνεχής δίψα για μεγαλύτερο κέρδος από την καπιταλιστική ελίτ, φορτώνει όλο και περισσότερα βάρη στους απλούς ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Κάθε κρίση που δημιουργεί ο καπιταλισμός – είτε πρόκειται για την οικονομική κατάρρευση του 2007 / 2008, είτε για τον πόλεμο στην Ουκρανία και Μεσανατολικό, είτε για τη μάχη των ΗΠΑ για τη διατήρηση της παγκόσμιας οικονομικής τους κυριαρχίας επί της Κίνας – οδηγεί σε συρρίκνωση του βιοτικού επιπέδου των ανθρώπων, την ίδια ώρα που έχει καταστροφικές επιπτώσεις στο περιβάλλον.
Την ίδια ώρα στο μέτωπο της κλιματικής κρίσης η υποκρισία περισσεύει. Οι ετήσιες σύνοδοι του ΟΗΕ για το κλίμα (COPs [Conference of Parties – COPs]: είναι το ανώτατο όργανο λήψης αποφάσεων της Σύμβασης-πλαίσιο του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή) δεν καταλήγουν ποτέ σε δεσμευτικά μέτρα που να μπορούν να φέρουν πραγματικά αποτελέσματα, καθώς οι μεγάλες καπιταλιστικές χώρες που συμμετέχουν στις συνόδους και οι μεγάλες πολυεθνικές ενέργειας έχουν συμφέρον στη συνέχιση της χρήσης ορυκτών καυσίμων. Ιδιαίτερα η τελευταία σύνοδος (COP 28) ήταν μια παταγώδης αποτυχία. Στην πραγματικότητα η ίδια η σύνοδος ήταν ένα φιάσκο, σαν να μην βρισκόμαστε πολύ μακριά από την επίτευξη του στόχου να μην αυξηθεί η θερμοκρασία του πλανήτη πάνω από 1,5 βαθμό Κελσίου σε σχέση με τα προ-βιομηχανικά επίπεδα. Η αλήθεια είναι ότι οι προβλέψεις του ΟΗΕ πριν από τη σύνοδο κορυφής έδειξαν ότι κατά πάσα πιθανότητα η αύξηση της θερμοκρασίας θα είναι σχεδόν διπλάσια, κοντά στους 2,9 βαθμούς.
Η ενεργειακή κρίση, που έχει ενταθεί ακόμη περισσότερο μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, Παλαιστίνη και τις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Ρωσίας, έχει οδηγήσει σε μια φρενίτιδα αναζήτησης και εξόρυξης νέων πηγών ορυκτών καυσίμων σε όλο τον κόσμο. Η χρήση του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και του άνθρακα επεκτείνεται αντί να εξαλειφθεί, ενώ οι επιστήμονες προειδοποιούσαν ότι η κατάσταση βρισκόταν σε οριακό σημείο ακόμη και πριν από τον πόλεμο, την ενεργειακή κρίση και τη μαζική στροφή προς τον άνθρακα.
Ο καπιταλισμός εξαρτάται από τη διαρκή προσπάθεια «ανάπτυξης» σε βάρος του περιβάλλοντος και της πλατιάς βάσης της κοινωνίας. Η φτώχεια και η εκμετάλλευση είναι δομικό στοιχείο του συστήματος. Κανένας από τους πολιτικούς εκπροσώπους αυτού του συστήματος δεν πρόκειται να εφαρμόσει πολιτικές που θα αποτρέψουν την κλιματική καταστροφή και την αυξανόμενη παγκόσμια ανισότητα.
Το σύστημα στο οποίο ζούμε δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις στη μεγάλη απειλή της οικολογικής καταστροφής, ούτε στην πείνα και τη φτώχεια, αντίθετα, μας ωθεί σε ακόμη περισσότερο πόλεμο και φτώχεια.
Ελπίσαμε ότι ο πλανήτης δεν θα εξελιχθεί σε μια ακατοίκητη έρημο. Κι ότι εμείς θα είμαστε σε θέση να αντικρίζουμε στον καθρέφτη μας ένα είδωλο που δεν θα μας υποχρεώνει να αποστρέφουμε το βλέμμα μας. Ακόμα και αν λίγοι είναι πια αυτοί που παίρνουν τις ουτοπίες κατά γράμμα (δηλ. δεν πιστεύουν πως ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός), έχουμε κάθε λόγο να «στοιχηματίζουμε» σε «εκείνο-που-δεν-υπάρχει-ακόμα». Όλα παραμένουν ανοικτά, όχι μόνο για τον κόσμο άλλα και για μας τους ίδιους. Ίσως το «πτώμα της ελπίδας» να μην είναι τόσο νεκρό. Το εξαφανισμένο μοιάζει να βρίσκεται «πάντα-εκεί». Ή μάλλον κάπου εδώ. Ίσως μάλιστα λιγότερο μακριά απ’ ό,τι νομίζουμε. Σε κάθε περίπτωση, «αυτός είναι ο κόσμος σου. Αυτό ονομάζεται ένας κόσμος». Και όμως, δεν μπορούμε να μην αναρωτιόμαστε: «Μήπως όλα αυτά / συμβαίνουν σ’ ένα εργαστήριο; / Κάτω από μια λάμπα την ημέρα / και μυριάδες άλλες τη νύχτα; Μήπως είμαστε πειραματικές γενιές;» Ο συγγραφέας Τσουκαλάς Κωνσταντίνος.
Αν θέλουμε έναν βιώσιμο κόσμο, τόσο για τους φτωχούς, τους πεινασμένους και κολασμένους, όσο και για το μέλλον του πλανήτη, πρέπει να παλέψουμε για την ανατροπή του σάπιου καπιταλιστικού συστήματος εθνικά και διεθνικά. Να παλέψουμε για να γίνουν οι ρωγμές του συστήματος, μεγάλα μη επιδιορθώσιμα ρήγματα μέχρι την πλήρη ανατροπή του.Να παλέψουμε για να σταματήσουμε να παράγουμε Κεφάλαιο-Υπεραξία. Να παλέψουμε για να απεξαρτηθούμε από το κεφάλαιο. Να παλέψουμε για να χειραφετήσουμε τις δικές μας δημιουργικές ικανότητες, και με τη δική μας δύναμη να παράγουμε τις δικές μας παραγωγικές δυνάμεις απαλλοτριώνοντας το κεφάλαιο.
Μπορούμε να νικήσουμε το σύγχρονο Λεβιάθαν* που κατατρώει τις σάρκες των καταπιεσμένων ακόμα και αν Αυτός προσαρμόζεται και επιβιώνει στις νέες εξελίξεις, ίσως μάλιστα κατά απαίτηση των ίδιων των πολιτών, που τον εγκρίνουν και με την ψήφο τους…
Η πρόκληση για τους σοσιαλιστές / επαναστάτες, είναι να καταφέρουν να πείσουν την πλειοψηφία των ανθρώπων αυτού του κόσμου ότι μόνο η ανατροπή του συστήματος μπορεί να σώσει τον πλανήτη από την καταστροφή στην οποία τον οδηγούν.
Για τα παραπάνω, η μόνη λύση είναι ο διαρκής και ανυποχώρητος αγώνας για την καταστροφή του υπάρχοντος συστήματος με την Επανάσταση και τον Κομμουνισμό.
* Ο Λεβιάθαν χρησιμοποιείται ως σύμβολο της ολιγαρχίας του πλούτου όπου γης που εκμεταλλεύεται και καταπιέζει το πόπολο. Η ολιγαρχία του πλούτου με τους υποστηριχτές της μπορεί να έχουν τα μέσα και τη δύναμη που μπορεί να τρομάζει αλλά το πόπολο με μπροστάρη το εργατικό προλεταριάτο και κάτω απο τη σημαία του νέου επαναστατικού κόμματος και της νέας επαναστατικής διεθνούς διαβεβαιώνει το λαό πως, το καπιταλιστικό σύστημα ασχέτως πόσο τερατώδες είναι θα νικηθεί και ότι το πόπολο θα τιμωρήσει τον Λεβιάθαν, το φίδι που συστρέφεται και ξεφεύγει, θα σκοτώσει τον δράκοντα της θάλασσας.
Ο παλαιός Λεβιάθαν του Χομπς ήταν το συγκροτημένο κράτος, ένας θεσμός φιλελεύθερος ή αυταρχικός που αναλάμβανε την ηθική, πολιτική και πολιτιστική ευθύνη να χαράξει μια πολιτική την οποία επέβαλλε στους ανθρώπους.
Ο σημερινός Λεβιάθαν δεν έχει κέντρο. Δεν εκλέγεται από κανέναν, δεν δίνει λογαριασμό σε κανέναν. Ο Λεβιάθαν σήμερα είναι ένας μηχανισμός ο οποίος εμφανίζεται ουδέτερος, αντικειμενικός, αλλά και αναπότρεπτος. Με αυτή την έννοια λοιπόν, είναι εξαιρετικά δύσκολο να προτείνει κανείς μορφές οι οποίες θα έρχονται σε αντίθεση με τον Λεβιάθαν.
Ο σημερινός Λεβιάθαν είναι ένα είδος καφκικού (σκοτεινού, δυσοίωνου, εφιαλτικού) απρόσωπου μηχανισμού που δεν αφήνει καν τους ανθρώπους να σκεφτούν για το τι είναι σωστό και τι λάθος, για το τι επιτρέπεται και τι δεν επιτρέπεται. Τα πράγματα γίνονται, γιατί έτσι είναι!
Αυτός ο απόλυτος εξουσιαστικός πραγματισμός είναι και εκείνο που συγκροτεί τη μεγάλη του δύναμη. Κανένα κράτος στον κόσμο δεν μπορεί να αντισταθεί αυτή τη στιγμή σ’ αυτό το χαώδες, αγοραίο κατασκεύασμα που ονομάζεται Λεβιάθαν, απόδειξη δε αυτού είναι το γνωστό γεγονός ότι πλέον οι πολιτικές εξουσίες εκβιάζονται συνεχώς από τις οικονομικές εξουσίες, οι οποίες απευθύνονται –υπό ορισμένες προϋποθέσεις– σε διαιτητικά όργανα, για να αποκτήσουν τη δυνατότητα να ζητήσουν αποζημίωση από τα τυχόν κράτη που, κατ’ αυτές, δεν τις επέτρεψαν να κερδοφορήσουν ως θα όφειλαν να μπορούν να το κάνουν.