Μια δομική – ταξική προσέγγιση
του Μιχάλη Καμπίτη
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Τα σκάνδαλα, η διαπλοκή, η διαφθορά και το δημόσιο χρέος δεν αποτελούν αποσπασματικά ή ηθικά φαινόμενα, αλλά αλληλένδετες εκφάνσεις της σύγχρονης καπιταλιστικής εξουσίας. Η παρούσα ανάλυση προσεγγίζει το ζήτημα δομικά και ταξικά, εξετάζοντας τη σχέση κράτους, κεφαλαίου και χρέους τόσο στην ελληνική εμπειρία όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ι. Σκάνδαλα, διαπλοκή και διαφθορά ως δομικά χαρακτηριστικά της καπιταλιστικής εξουσίας
Τα σκάνδαλα η διαπλοκή και η διαφθορά δεν αποτελούν παρεκκλίσεις από μια κατά τα άλλα “υγιή” καπιταλιστική κανονικότητα. Αντίθετα, συνιστούν εγγενή και δομικά στοιχεία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της πολιτικής του υπερδομής (εποικοδόμημα).
Διαπλοκή ορίζεται το πλέγμα θεσμοποιημένων και άτυπων σχέσεων μεταξύ πολιτικής και οικονομικής εξουσίας, μέσω του οποίου αλληλοεξυπηρετούνται κρατικοί μηχανισμοί και ιδιωτικά συμφέροντα.
Διαφθορά είναι η κατάχρηση δημόσιας ή θεσμικής εξουσίας προς ίδιον όφελος. Έχουμε την πολιτική διαφθορά των πολιτικοδιοικητικών ελίτ-άρρηκτα δεμένη με τη διαπλοκή και τη διοικητική διαφθορά που αναπτύσσεται στο σώμα της δημοσιοϋπαλληλίας.
Σκάνδαλα είναι η κοινωνική και πολιτική έκφραση πρακτικών όταν αποκαλύπτονται ή συγκαλύπτονται ανήθικες και παράνομες ενέργειες που προκαλούν αισθήματα αγανάκτησης ή δυσφορίας στην κοινή γνώμη και είναι πιο ορατά από τη διαπλοκή και τη διαφθορά χωρίς όμως να ταυτίζονται πλήρως με αυτές.
Στο πλαίσιο του εκμεταλλευτικού καπιταλιστικού συστήματος, όπου η οικονομική ισχύς συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια, το κράτος δεν λειτουργεί ως ουδέτερος ρυθμιστής, αλλά ως μηχανισμός αναπαραγωγής των κυρίαρχων κοινωνικών σχέσεων. Τα σκάνδαλα, η διαπλοκή και η διαφθορά ενώ αποτελούν διαχρονικά, δομικά χαρακτηριστικά της εξουσίας, οι μορφές και η έντασή τους μεταβάλλονται ανάλογα με τις φάσεις ανάπτυξης, κρίσης και παρακμής του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Στη φάση της καπιταλιστικής παρακμής, με τη μόνιμη και δυσεπίλυτη κρίση, η διαφθορά σταματά να λειτουργεί ως περιθωριακή ή “παθολογική” πρακτική και μετατρέπεται σε κεντρικό μηχανισμό αναπαραγωγής εξουσίας. Το αστικό κράτος, ως “συλλογικός καπιταλιστής” (φέρεται να έχει μια πιο ευρύτερη-αν και ακόμη ταξική- οπτική των συμφερόντων, σε αντίθεση με τον ατομικό καπιταλιστή που επικεντρώνεται στο άμεσο κέρδος), διαμορφώνει το νομικό, θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου το κεφάλαιο διασφαλίζει και μεγιστοποιεί την κερδοφορία του. Καθώς η κερδοφορία μέσω της παραγωγής καθίσταται ανεπαρκής, το κεφάλαιο εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από το κράτος, τη χρηματοπιστωτική σφαίρα και το δημόσιο χρήμα.
Υπό αυτή την έννοια, τα σκάνδαλα, η διαπλοκή και η διαφθορά δεν αποτελούν παθολογίες του συστήματος, αλλά λειτουργικές αναγκαιότητες. Δεν ξεσπούν επειδή το σύστημα “δεν λειτουργεί”, αλλά ακριβώς επειδή λειτουργεί έτσι όπως έχει σχεδιαστεί.
Σημειώνεται ότι, πέρα από τη διάκριση των εξουσιών του Μοντεσκιέ (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική), στην πράξη αναπτύσσονται παράλληλες και διαπλεκόμενες μορφές ισχύος – οικονομική, μιντιακή και θρησκευτική – που συγκροτούν πυκνά δίκτυα επιρροής και θολώνουν τα όρια της θεσμικής εξουσίας.
II. Η Ελληνική εμπειρία: σκάνδαλα, ΜΜΕ και κοινωνικές τραγωδίες
Η Ελληνική περίπτωση είναι ενδεικτική. Από τη Siemens και το Βατοπέδι έως τη Novartis, την υπόθεση της ΕΛΣΤΑΤ, το ΚΕΕΛΠΝΟ, τα “πόθεν έσχες” πολιτικών προσώπων, τη χρηματοδότηση κομμάτων μέσω τριγωνικών συναλλαγών, τα ενεργειακά καρτέλ, τα “golden boys”, τα funds που κερδοσκοπούν πάνω στα “κόκκινα” δάνεια και τη διασπάθιση δημόσιων πόρων σε έργα βιτρίνας και επικοινωνιακές καμπάνιες, διαγράφεται ένας ατελείωτος κύκλος διαπλοκής, διαφθοράς και σκανδάλων που δοκιμάζουν τις αντοχές του λαού και μονοπωλούν το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης, με σαφή ταξική κατεύθυνση: τη μεταφορά κοινωνικά παραγόμενου πλούτου προς συγκεκριμένα ιδιωτικά συμφέροντα.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, όπου αποκαλύφθηκαν συστηματικές απάτες στις αγροτικές επιδοτήσεις, με ψευδείς δηλώσεις και πολιτική κάλυψη, οδηγώντας σε λεηλασία της αγροτιάς και περαιτέρω αποδιάρθρωση του πρωτογενούς τομέα. Παράλληλα, οι υποκλοπές και οι παρακολουθήσεις – είτε με συμβατικά μέσα, είτε με λογισμικά τύπου Predator – κατέδειξαν τον αυταρχικό εκφυλισμό του κράτους “δικαίου”.
Οι τραγωδίες στην Πύλο και στα Τέμπη αποκαλύπτουν με τον πιο ωμό τρόπο, τη βίαιη όψη αυτής της πραγματικότητας: η ιδιωτικοποίηση κρίσιμων υποδομών, η συστηματική υποβάθμιση της ασφάλειας και η κυριαρχία της λογικής “κόστους–οφέλους” οδηγούν κυριολεκτικά στην απώλεια ανθρώπινων ζωών. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαφθορά δεν περιορίζεται στη σφαίρα του οικονομικού, είναι βαθιά κοινωνική και υπαρξιακή. Αποτελεί ένδειξη αλλοτρίωσης, επικράτηση μιας ατομικιστικής λογικής και διάρρηξης της εμπιστοσύνης σε συλλογικές δομές αλληλεγγύης – ή ακόμη και της πραγματικής κοινωνικής απουσίας αυτών των δομών. Πρόκειται για χαρακτηριστικά που εντείνονται σε περιόδους υποχώρησης των κοινωνικών κινημάτων(αγώνων).
Καθοριστικό ρόλο στη συγκάλυψη και κανονικοποίηση αυτών των φαινομένων διαδραματίζουν τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, μέσω πρακτικών ωραιοποίησης, παραπληροφόρησης, αντιπληροφόρησης και ενίοτε επιλεκτικής σιωπής. Tα Μ.Μ.Ε. δεν αποκαλύπτουν την διαπλοκή και την διαφθορά ούτε πολύ περισσότερο την ανατέμνουν κρατικά. Την μετασχηματίζουν σε σκάνδαλα, στο ελκυστικότερο δηλαδή μιντιακό εμπόρευμα που καθηλώνει το αδηφάγο και ανυπόμονο για νέες δραματουργίες μαζικό κοινό. Επίσης δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι τα ΜΜΕ αποτελούν οι ίδιοι κόμβο της διαπλοκής, όχι μόνο γιατί απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος του πολιτικού χρήματος, αλλά κυρίως επειδή είναι πλέον οργανωμένα σε καθετοποιημένες επιχειρήσεις συνδεδεμένες με ισχυρά οικονομικά συμφέροντα τα οποία επιχειρούν να χειραγωγήσουν το πολιτικό σύστημα και να ελέγξουν τις πολιτικές εξελίξεις. Η εμπειρία των μνημονίων και της πανδημίας ανέδειξε την ανάγκη ανεξάρτητων και κοινωνικά ελεγχόμενων μηχανισμών πληροφόρησης.
III. Σκάνδαλα, Διαφθορά και Δημόσιο Χρέος
α) Η συσσώρευση σκανδάλων, διαπλεκόμενων πρακτικών και θεσμικής διαφθοράς δεν έχει μόνο πολιτικό ή ηθικό αποτύπωμα, αλλά μεταφράζεται άμεσα σε δημοσιονομικό βάρος. Υπερκοστολογήσεις, αποτυχημένες ιδιωτικοποιήσεις, διασώσεις τραπεζών, απώλεια φορολογικών εσόδων και διαρκής αιμορραγία δημόσιων πόρων, συνθέτουν το υλικό υπόστρωμα πάνω στο οποίο οικοδομείται το δημόσιο χρέος.
Το δημόσιο χρέος δεν μπορεί να αναλυθεί ανεξάρτητα από τα σκάνδαλα και τη διαφθορά· αποτελεί τη συμπυκνωμένη οικονομική μορφή της ίδιας ταξικής διαδικασίας μεταφοράς πλούτου από την κοινωνία προς το κεφάλαιο.
β) Το δημόσιο χρέος ως μηχανισμός ταξικής πειθάρχησης
Το δημόσιο χρέος δεν αποτελεί ουδέτερο λογιστικό μέγεθος, αλλά βασικό εργαλείο άσκησης πολιτικής και ταξικής εξουσίας. Στην Ελλάδα, παρά τις αναδιαρθρώσεις και τη λεγόμενη “δημοσιονομική σταθεροποίηση”, το χρέος παραμένει εξαιρετικά υψηλό, λειτουργώντας ως μόνιμος μηχανισμός επιβολής λιτότητας και αναδιανομής εισοδήματος υπερ του κεφαλαίου και σε βάρος της εργασίας.
Στη σύγχρονη φάση του καπιταλισμού, το δημόσιο χρέος συνδέεται άμεσα με τη διόγκωση του πλασματικού κεφαλαίου. Η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου που δεν μπορεί να επενδυθεί παραγωγικά, διοχετεύεται σε κρατικά ομόλογα, χρηματοπιστωτικά προϊόντα και μηχανισμούς χρέους, μετατρέποντας το κράτος σε βασικό εγγυητή της κερδοφορίας του.
Η επίκληση της “δημοσιονομικής υπευθυνότητας” αποκρύπτει ότι το χρέος προέκυψε από:
- πελατειακές κρατικές δαπάνες,
- χαμηλή και στρεβλή οικονομική ανάπτυξη,
- υψηλή ανεργία και έλλειψη παραγωγικών επενδύσεων,
- εκτεταμένο δανεισμό από τη μεταπολίτευση και μετά,
- την παγκόσμια κρίση μετά το 2008,
- εξοπλιστικές δαπάνες,
- διασώσεις τραπεζών,
- διαχρονική υποτίμηση της εργασίας,
- φοροδιαφυγή – κυρίως του μεγάλου κεφαλαίου – και θεσμική αδιαφάνεια.
Η αγορά εργασίας επιβεβαιώνει αυτή τη συνθήκη: μείωση της επίσημης ανεργίας που συνοδεύεται από επισφαλή εργασία, χαμηλούς μισθούς και αποδιάρθρωση των συλλογικών δικαιωμάτων. Πρόκειται για στατιστική βελτίωση χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό αντίκρισμα.
Έτσι, το χρέος μετατρέπεται σε εργαλείο:
- ιδεολογικής πειθάρχησης,
- και αναδιανομής πόρων από την εργασία προς το κεφάλαιο.
Παρουσιάζεται ως “εθνικό πρόβλημα”, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί κατεξοχήν ταξικό ζήτημα.
Το χρέος, επομένως, δεν είναι αποτέλεσμα «κακής διαχείρισης», αλλά απαραίτητη διέξοδος ενός συστήματος που αδυνατεί να επιλύσει τις εσωτερικές του αντιφάσεις. Όσο η κρίση παραμένει άλυτη, τόσο το χρέος διογκώνεται και μετατρέπεται σε μόνιμο μηχανισμό πειθάρχησης της εργασίας και της κοινωνίας συνολικά.
Όπως ακριβώς τα σκάνδαλα δεν επιλύονται αλλά διαδέχονται το ένα το άλλο, έτσι και το δημόσιο χρέος δεν αποπληρώνεται αλλά αναχρηματοδοτείται διαρκώς, λειτουργώντας ως μόνιμη κατάσταση εξαίρεσης.
ΙV. Παγκόσμιο χρέος, καπιταλιστική κρίση και γεωοικονομικός μετασχηματισμός
Σε παγκόσμιο επίπεδο, το χρέος έχει λάβει ιστορικές διαστάσεις, υπερβαίνοντας κατά πολύ το παγκόσμιο ΑΕΠ. Η διόγκωσή του δεν είναι συγκυριακή, αλλά αποτέλεσμα της ίδιας της δυναμικής του σύγχρονου καπιταλισμού: υπερσυσσώρευση κεφαλαίου, χρηματοπιστωτικοποίηση και αδυναμία παραγωγικής απορρόφησης επενδύσεων.
Οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές οικονομίες συσσωρεύουν τεράστια χρέη, ενώ οι χώρες των BRICS διεκδικούν αυξημένο ρόλο στο παγκόσμιο σύστημα, αμφισβητώντας την αμερικανοκεντρική ηγεμονία. Η σύγκρουση αυτή είναι ταυτόχρονα γεωοικονομική και ταξική.
Ο κόσμος εισέρχεται σε φάση επιλεκτικής παγκοσμιοποίησης και γεωοικονομικού κατακερματισμού. Εμπορικοί πόλεμοι, προστατευτισμός, αναδιάρθρωση εφοδιαστικών αλυσίδων και τεχνολογική επιτάχυνση –ιδιαίτερα μέσω της τεχνητής νοημοσύνης (AI)– αναδιαμορφώνουν το παγκόσμιο σύστημα παραγωγής και εξουσίας.
Οι κεντρικές τράπεζες επιχειρούν να διαχειριστούν ανεπίλυτες αντιφάσεις: χαμηλό πληθωρισμό, φθηνό χρήμα και κοινωνική σταθερότητα ταυτόχρονα. Η δημοσιονομική πολιτική περιορίζεται, ενώ οι κοινωνικές ανάγκες αυξάνονται, επιτείνοντας το αδιέξοδο.
V. Χρέος, Διαφθορά και Εξουσία στην κλασική επαναστατική σκέψη
(ΜΑΡΞ – ΛΕΝΙΝ – ΤΡΟΤΣΚΙ – ΜΑΟ – ΠΡΟΥΝΤΟΝ – ΜΠΑΚΟΥΝΙΝ – ΚΡΟΠΟΤΚΙΝ – ΓΚΡΑΜΣΙ)
Οι κλασικοί στοχαστές συγκλίνουν στην ανάλυση του χρέους και της διαφθοράς ως δομικών μηχανισμών εξουσίας και όχι ως ηθικών ή τεχνικών προβλημάτων.
Κάρλ Μάρξ
Το δημόσιο χρέος αναδεικνύεται σε κεντρικό μηχανισμό της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου. Μέσω του δανεισμού, της φορολογίας και της κρατικής διαμεσολάβησης, ο κοινωνικά παραγόμενος πλούτος μεταφέρεται στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Έτσι, η εκμετάλλευση δεν περιορίζεται πλέον στον χώρο της παραγωγής, αλλά επεκτείνεται στο σύνολο της κοινωνίας.(κεφ. 24/29-30, τόμος Α’/ Γ’).
Βλαντίμιρ Λένιν
Το χρέος και το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο μετατρέπονται σε εργαλεία παγκόσμιας ιμπεριαλιστικής κυριαρχίας. Τα κράτη καθίστανται εξαρτημένοι οφειλέτες, ενώ οι λαοί επωμίζονται το κόστος μέσω λιτότητας, πολέμων και καταστολής. Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι μεταρρυθμιστική, αλλά οφείλει να στοχεύει σε ρήξεις με τους μηχανισμούς του κράτους και του χρέους. (Ο Ιμπεριαλισμός το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού→συνένωση χρηματοπιστωτικού με το βιομηχανικό χρηματιστικό κεφάλαιο)
Λέον Τρότσκι
Η πρόληψη και αντιμετώπιση της διαφθοράς προϋποθέτει την πολιτική και ηθική ακεραιότητα του επαναστατικού κόμματος: αυτοπειθαρχία, διαρκή αυτοκριτική, επαγρύπνιση και ανεπτυγμένη επαναστατική συνείδηση. (Η προδομένη επανασταση – γραφειοκρατία, η ηθική τους και η ηθική μας, βασικές αρχές για την καταπολέμηση της διαφθοράς που δεν ήταν κάποιο μεμονωμένο έγκλημα αλλά σύμπτωμα της ταξικής κοινωνίας που η λύση του απαιτεί τη διαρκή επανάσταση – μέχρι την αταξική κοινωνία).
Μάο Τσετούνγκ
Προχωρά στην ίδια ουσιαστικά κατεύθυνση, υποστηρίζοντας ότι ο κίνδυνος της διαφθοράς δεν εξαλείφεται με την ανατροπή της αστικής εξουσίας. Αντίθετα, απαιτείται διαρκής επαγρύπνιση, συμμετοχικές διαδικασίες, έλεγχος της εξουσίας “από τα κάτω”, επαφή του κόμματος με το λαό και συνεχής ιδεολογικός αγώνας — θέση που συναντάται και σε πλευρές της τροτσκιστικής σκέψης. (Άρθρα του για τη διαφάνεια και την καταπολέμηση της διαφθοράς. Ιδέες του στο “επανάσταση και διάρκεια της επανάστασης” και για την καθαρότητα του κόμματος).
Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν
Το χρέος δεν αποτελεί ουδέτερη οικονομική σχέση, αλλά θεσμοποιημένη μορφή εκμετάλλευσης μια “νόμιμη αρπαγή” που κατοχυρώνεται από το κράτος και το δίκαιο. (Η φιλοσοφία της αθλιότητας).
Μιχαήλ Μπακούνιν
Το κράτος θεωρείται δομικά αναξιόπιστο και ανίκανο να ικανοποιήσει ουσιαστικά τις λαϊκές ανάγκες. Η διαφθορά δεν είναι παθολογία, αλλά εγγενές χαρακτηριστικό της κρατικής εξουσίας. (Κράτος και Αναρχία- η εξουσία διαφθείρει αναπόφευκτα και η λύση είναι η κατάργηση του κράτους και η ομοσπονδιακή οργάνωση της κοινωνίας από τα κάτω – οι μαρξιστές θα προχωρήσουν μέχρι την αταξική κοινωνία).
Πιότρ Κροπότκιν
Τα σκάνδαλα και η διαφθορά ερμηνεύονται ως συμπτώματα μιας κοινωνίας που βασίζεται στον ανταγωνισμό και στις ιεραρχικές δομές, και όχι ως μεμονωμένες ηθικές εκτροπές. (Η κατάκτηση του ψωμιού)
Αντόνιο Γκράμσι
Η διαφθορά και τα σκάνδαλα της εξουσίας συνιστούν σοβαρά εμπόδια στη συγκρότηση μιας δίκαιης και λειτουργικής δημοκρατίας. Υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των λαϊκών στρωμάτων προς το κράτος και διαβρώνουν τα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής. Tο 13ο από τις Σημειώσεις και Τετράδια φυλακής του Γκράμσι στα κάτεργα του Ντούτσε 1926-1935, αλλά και από το συμπέρασμα διαβάζοντας το περιοδικό “ο Πολίτης” τεύχος 160 Νοέμβριος 2017 που αναφέρεται στα βιβλία του και τα τετράδια φυλακής για έναν από τους κλασικούς θεωρητικούς φιλοσόφους και αγωνιστή που προέβλεψε την κρίση στις Υπερδομές της εξουσίας και που λοιδορήθηκε ως αντικομμουνιστής.
Συμπέρασμα
Στον σύγχρονο κόσμο του παγκόσμιου χρέους, των γεωοικονομικών ανταγωνισμών και της γενικευμένης κοινωνικής ανασφάλειας, αυτές οι αναλύσεις διατηρούν ακέραιη την επικαιρότητά τους.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πώς θα “διαχειριστούμε καλύτερα” το χρέος, αλλά ποια κοινωνική τάξη ασκεί την εξουσία και ποιος ελέγχει τον κοινωνικά παραγόμενο πλούτο. Χωρίς ρήξη με τις δομές της εκμετάλλευσης, το χρέος και η διαφθορά θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως μηχανισμός αναπαραγωγής, ενώ με τη ρήξη μπορεί να καταστούν ιστορικά απολιθώματα.