“Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ 18ΑΝΩ ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΠΕΞΑΡΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗΣ, ΧΩΡΙΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΛΗΞΗΣ”
της Τρισεύγενης Βαρελά – Γιαννατσή
Το Σάββατο 21 του Μάρτη έγινε βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου της συντρόφισσας ψυχιάτρου Κατερίνας Μάτσα “Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ 18ΑΝΩ” (εκδόσεις Άγρα), στον αυτοδιαχειριζόμενο κοινωνικό χώρο “Μπερντές” στου Ζωγράφου, οργανωμένη από την Αυτόνομη Συνέλευση Ζωγράφου και τον Αυτοδιαχειριζόμενο Χώρο Αντίστασης και Αλληλεγγύης “Γαρδένια”.
Η προσέλευση της νεολαίας ήταν πολύ μεγάλη και καθ’ όλη την διάρκεια της εκδήλωσης, άκουσαν με πολύ προσοχή όλους/ες τους ομιλητές και τις ομιλήτριες. Κεντρικοί ομιλητές/τριες η ψυχολόγος – εγκληματολόγος Ρόδη Καγγελάρη εργαζόμενη στο ΚΕΘΕΑ Εν Δράσει, μέλος του προσωπικού θεραπείας στην απεξάρτηση στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος και συγγραφέας των βιβλίων “Ο τοξικομανής και ο Νόμος” και “Ο τοξικομανής και ο Λόγος”, ο Ηρακλής Γκότσης πρώην επιστημονικά υπεύθυνος στο 18ΑΝΩ και σύμβουλος τοξικοεξάρτησης και η Κατερίνα Μάτσα συγγραφέας του βιβλίου, πρώην επιστημονικά υπεύθυνη του 18ΑΝΩ, αρχισυντάκτρια και εκδότρια του επιστημονικού περιοδικού “Τετράδια Ψυχιατρικής” και ενεργή στο “Δίκτυο Αλληλεγγύης Κοινωνικών Ιατρείων”.
Την εκδήλωση άνοιξε μέλος της “Γαρδένιας” που αφού ευχαρίστησε παρευρισκόμενους και ομιλητές, μίλησε για την δημιουργία του ιδιωτικού φορέα (ΝΠΙΔ) “Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων” (Ε.Ο.Π.Α.Ε.), τις αλλαγές που έχει φέρει ήδη απο την εφαρμογή του τον Φλεβάρη του 2025 και την υποβάθμιση των δημόσιων δομών απεξάρτησης προς όφελος των ιδιωτών. Την διάλυση των στεγνών προγραμμάτων αφαιρώντας από τους τοξικοεξαρτημένους το δικαίωμα να επιλέξουν το πρόγραμμα που τους ταιριάζει, αλλά να παραμένουν “λειτουργικοί χρήστες” για μία ζωή.
Συνέχισε την ομιλία του αναφερόμενος στο βιβλίο και είπε : «Απέναντι σε αυτήν την ολομέτωπη επίθεση, η κυρία Κατερίνα καταγράφει και μοιράζεται μαζί μας την ιστορία του 18 Άνω. Μια ιστορία διαρκούς πολύμορφης συλλογικής αντίστασης. Διαβάζοντας κανείς το βιβλίο θα διαπιστώσει ότι το 18 Άνω σε όλη τη μακρόχρονη πορεία του δεν σταμάτησε ποτέ να αγωνίζεται. Δεν σταμάτησε να αγωνίζεται απέναντι στο ψυχιατρικό κατεστημένο που μέσα από τον θετικισμό του επέβαλε το βιολογισμό και το ιατροκεντρισμό ως τον “επιστημονικό” μονόδρομο, μην επιτρέποντας καμία “εκτός των τειχών” ψυχιατρική. Απέναντι στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές της εμπορευματοποίησης της ψυχικής υγείας και των ιδιωτικοποιήσεων, απέναντι σε όλες τις αντιδραστικές κοινωνικές νόρμες που στιγματίζουν και καταδικάζουν αυτές τις υπάρξεις στο περιθώριο. Το 18 Άνω με κέντρο την ζωή και την αντίσταση ως τρόπο ζωής κατέρριψε έμπρακτα τον μύθο περί “ανίατης χρονίας νόσου του μυαλού” και έδειξε ότι η τοξικοεξάρτηση δεν είναι παρά παθολογία της νεωτερικότητας.
Ο αέρας που διαπνέει το έργο και τον χαρακτήρα του 18 Άνω είναι ο αέρας του Μάη του ‘68. Μιας εποχής που έρχεται από το μέλλον και ως τέτοια φέρει μαζί του το βάρος όλης της ιστορικής εμπειρίας των αγώνων για την καθολική πανανθρώπινη χειραφέτηση από το παρελθόν. Και το 18 Άνω μένει πιστό σε αυτήν την εποχή. Έχει επαναστατική δράση με αποδεδειγμένα αποτελέσματα γιατί έχει επαναστατική θεωρία, και συνεχώς εμπλουτίζει την θεωρία του μέσα από τις εμπειρίες της πράξης αυτής.
Δεν μιλάμε για μια εφαρμογή έτοιμων συνταγών, την τυφλή υιοθέτηση κάποιου δόγματος, ή για μια στείρα αποδόμηση των εργαλείων του παρελθόντος ως παρωχημένα. Μιλάμε για μια βαθιά κριτική στάση, που συνθέτει με συνεκτικό τρόπο εργαλεία από όλο τον πλούτο της ανθρώπινης σκέψης και εμπειρίας. Και όλα αυτά στην υπηρεσία ενός απείρου. Όπως λέει ο Γιόφε “[…]η ανθρώπινη ζωή δεν έχει νόημα παρά μόνο στο βαθμό που αυτή τίθεται στην υπηρεσία ενός απείρου, και για μας αυτό το άπειρο είναι η ανθρωπότητα”.
Το βιβλίο αυτό δεν σηματοδοτεί ένα κεφάλαιο που έκλεισε, αντίθετα σηματοδοτεί τους αγώνες που έρχονται. Μην ξεχνάμε “η ιστορία είναι ο χώρος του δυνατού μέσα στα πλαίσια του αναγκαίου” (Χ.Μαρκούζε).
Ο ιστορικός υλιστής δεν μπορεί να παραιτηθεί από την αντίληψη ενός παρόντος – που δεν αποτελεί σημείο μετάβασης[…]. Παραμένει κύριος των δυνάμεών του: ώριμος αρκετά για να ανατινάξει το συνεχές της ιστορίας. (Β.Μπένγιαμιν) Το 18 Άνω που με αυταπάρνηση υπηρετεί αυτό το άπειρο δεν θα λυγίσει μπροστά σε κανέναν ΕΟΠΑΕ. “
Στη συνέχεια αναφέρθηκε στις δύο συλλογικότητες που από την μεριά τους προσπαθούν να αναδείξουν έμπρακτα τον αγώνα απέναντι στη διάλυσης της δημόσιας και δωρεάν Ψυχικής Υγείας και Απεξάρτησης με προγραμματισμό πολλών εκδηλώσεων, ανοιχτών συζητήσεων και βιβλιοπαρουσιάσεων όχι για μια φιλολογικού τύπου συζήτηση αλλά “Αντίθετα, μας δίνουν πολύτιμα ιστορικά, αναλυτικά, επιστημονικά και πολιτικά εργαλεία τα οποία χρειαζόμαστε. Δίνουν απτούς λόγους για να είμαστε αισιόδοξοι ότι θα παλέψουμε και θα τα καταφέρουμε”
Τελείωσε μιλώντας για τον στόχο της εκδήλωσης αυτής “ Η σημερινή εκδήλωση για μας έχει δύο άρρηκτα συνδεδεμένους στόχους. Πρώτος στόχος είναι να κρατήσουμε ζωντανή τη φλόγα και να στηρίξουμε έμπρακτα με όσα μέσα διαθέτουμε τον αγώνα που δίνεται για την ανατροπή του Νόμου Βαρτζόπουλου. Να εκμεταλλευόμαστε κάθε καλή αφορμή για να μην σβήσει η κουβέντα γύρω από την Ψυχική Υγεία και Απεξάρτηση. Να κινητοποιήσουμε κόσμο της γειτονιάς να στηρίξουμε μαζί αυτόν τον αγώνα διαρκείας. Να δώσουμε το βήμα σε κάθε συλλογικότητα και φορέα που μάχεται για αυτά τα θέματα. (Π,χ. Να κάνουμε συναυλία με τη μουσική ομάδα του 18 Άνω, να δώσουμε χώρο για ανοιχτές θεατρικές παραστάσεις για εκθέσεις, να συνδεθούμε οργανικά).
Ο δεύτερος στόχος μας είναι εμπνεόμενες από αυτόν τον αγώνα, να αφουγκραστούμε τις ανάγκες που υπάρχουν και στις δικές μας γειτονιές (Ζωγράφου και Ιλίσια), στο δικό μας εδώ και τώρα, και να ανοίξουμε νέους διεκδικητικούς αγώνες. Συγκεκριμένα, κρίνουμε σκόπιμο να δούμε την προοπτική διαμόρφωσης ενός μετώπου/πρωτοβουλίας κατοίκων και συλλογικοτήτων της γειτονιάς που θα παλέψει για την επαναλειτουργία της πρωτοβάθμιας δομής ψυχικής υγείας που λειτουργούσε μέχρι πριν μερικά χρόνια στου Ζωγράφου, και για να μην μένουμε στα λόγια· όποιος/α/ο ενδιαφέρεται να πάρει μέρος σε μια τέτοια πρωτοβουλία μην διστάσει να έρθει να μιλήσουμε
Ο αγώνας για το δικαίωμα πρόσβασης σε μια δημόσια Ψυχική Υγεία και Απεξάρτηση στο ύψος των κοινωνικών αναγκών, είναι ένας αγώνας που μας αφορά όλους/ες.
Θα νικήσουμε ή θα νικήσουμε!»
Στη συνέχεια τον λόγο πήρε συναγωνίστρια από την συλλογικότητα “Αυτόνομη Συνέλευση Ζωγράφου” και τον αυτοδιαχειριζόμενο “Μπερντέ”. Αφού καλοσώρησε όλους και όλες στην εκδήλωση, μίλησε για το καπιταλιστικό σύστημα, την ψυχική υγεία, τις εξαρτήσεις, το νέο νομοσχέδιο και την ανάγκη υπεράσπισης των δημόσιων δομών απεξάρτησης, μας είπε :
“ Αν και τείνει να αποσιωπάται, ο καπιταλισμός δεν είναι απλά ένα σύστημα οικονομικό και πολιτικό, αλλά επιδρά και στην ίδια την ψυχική μας υγεία. Ψυχικά φαινόμενα όπως το άγχος, η κατάθλιψη, η εξάρτηση και άλλες ψυχικές διαταραχές δεν εμφανίζονται τυχαία, συνδέονται άμεσα με τις συνθήκες που παράγονται στο καπιταλιστικό σύστημα και τροφοδοτούνται από τις καταστάσεις που βιώνει το κάθε άτομο.
Οι καταστάσεις αυτές διαφέρουν αναλόγως τη θέση της ταξικής διαστρωμάτωσης που βρίσκεται το άτομο. Μέσα σε ένα κοινό αίσθημα απομόνωσης και κοινωνικής αποσύνθεσης, οι πιέσεις εντείνονται και η ψυχική υγεία δέχεται χτυπήματα, δίνοντας σκληρές μάχες σε συνάρτηση, σε μεγάλο βαθμό, με το ταξικό περιβάλλον. Για τους περισσότερους από εμάς που θεωρούμαστε “παραγωγικοί” για το καπιταλιστικό σύστημα, η δουλειά χαρακτηρίζεται από ανασφάλεια, εντατικοποίηση και διαρκή πίεση για παραγωγικότητα, δημιουργώντας υψηλά επίπεδα άγχους και μια συνεχή αίσθηση ότι πρέπει να αποδίδουμε όλο και περισσότερο με μισθούς να μειώνονται και πληθωρισμό και στεγαστική κρίση να κλιμακώνεται.
Για όσους βρίσκονται σε ακόμη πιο επισφαλείς θέσεις —για τους «αόρατους» αυτής της κοινωνίας— η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από την ίδια την επιβίωση. Σε αυτές τις συνθήκες, όπου η ανασφάλεια είναι διαρκής και οι δυνατότητες στήριξης περιορισμένες, τα ψυχικά νοσήματα δεν εμφανίζονται απλώς πιο συχνά, αλλά συγκροτούν μια διέξοδο πολύ πιο πιθανή και άμεση.
Ωστόσο, το ίδιο το σύστημα τείνει να παρουσιάζει αυτά τα προβλήματα ψυχικής υγείας ως ατομική ευθύνη, δηλαδή ως φαινόμενα που εξηγούνται και αντιμετωπίζονται αποκλειστικά με ατομικούς ή βιολογικούς όρους. Οι άνθρωποι καλούνται να διαχειριστούν τα ψυχικά τους προβλήματα μόνοι τους: μέσα από προσωπική προσπάθεια, θεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή. Με αυτόν τον τρόπο, η συλλογική δυσφορία μετατρέπεται σε προσωπικό πρόβλημα.
Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να κατανοήσουμε και την εξάρτηση. Η εξάρτηση δεν είναι κάτι αποκομμένο από την κοινωνία· αντίθετα, αποκτά τη μαζική της διάσταση μέσα σε αυτές ακριβώς τις συνθήκες. Οι κοινωνικοπολιτισμικές αλλαγές —η εκβιομηχάνιση, η αστικοποίηση και η αποδιάρθρωση των κοινοτήτων— μετέτρεψαν τη χρήση σε μέσο φυγής από την οδύνη της καθημερινότητας. Όπως επισημαίνει ο Claude Olievenstein, η εγκατάσταση της τοξικομανίας προκύπτει από τη συνάντηση μιας ουσίας με μια προσωπικότητα σε μια συγκεκριμένη κοινωνικοπολιτική στιγμή. Και όπως τονίζει και η Κ. Μάτσα, η εξάρτηση αντανακλά πάντα ευρύτερες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές κρίσεις, ενώ η απλή ψυχιατρικοποίησή της ενέχει τον κίνδυνο μιας απλουστευτικής διάγνωσης ενός βαθιά πολυπαραγοντικού φαινομένου.
Αναγνωρίζοντας αυτήν την πολυπλοκότητα, γίνεται σαφής και η σημασία ύπαρξης δημόσιων θεραπευτικών προγραμμάτων, όπως το 18 Άνω — στο οποίο θα αναφερθούμε εκτενώς σήμερα — που επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν την εξάρτηση με κοινωνική και συλλογική διάσταση, πέρα από στενά ιατρικά ή διοικητικά μοντέλα.
Εντός τέτοιων συνθηκών ψηφίστηκε το νέο νομοσχέδιο, με τον προκλητικό τίτλο «Ολοκλήρωση της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης», που καθιστά την ανάγκη για συλλογικές διεκδικήσεις πιο επιτακτική από ποτέ. Οι βασικοί άξονες του νομοσχεδίου αφορούν τη σύνδεση όλων των υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε ένα ενιαίο δίκτυο υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας, την ίδρυση του ΕΟΠΑΕ —ενός νέου οργανισμού στον οποίο συγχωνεύονται οι δημόσιοι φορείς απεξάρτησης— και την ενίσχυση της ιδιωτικοποίησης μέσω της σύμπραξης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Οι αλλαγές αυτές δεν αποτελούν απλώς μια διοικητική μεταρρύθμιση στον τρόπο λειτουργίας των δομών απεξάρτησης. Αντίθετα, συνιστούν μια βαθιά ιδεολογική τομή. Οδηγούν στην κατάργηση της αυτονομίας των θεραπευτικών προγραμμάτων, στην απαξίωση των διαφορετικών θεραπευτικών προσεγγίσεων και, τελικά, στη σταδιακή διάλυση της ίδιας της θεραπευτικής κοινότητας. Παράλληλα, μετατοπίζουν την αντίληψη για την εξάρτηση από ένα σύνθετο κοινωνικό και ανθρώπινο ζήτημα σε μια λογική διαχείρισης, ελέγχου και αγοράς υπηρεσιών, δηλαδή σε μια μηχανική και γραφειοκρατική διαδικασία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η απεξάρτηση μετατρέπεται σε μια αποστειρωμένη «υπηρεσία», που αξιολογείται με δείκτες αποδοτικότητας, με όρους κόστους–οφέλους και με καθαρά διαχειριστικά κριτήρια. Ως συνέπεια, μεταβάλλεται και ο ρόλος του ίδιου του εξαρτημένου ατόμου: από «θεραπευόμενος» μετατρέπεται σε «πελάτη» ή «ωφελούμενο».
Σε πλήρη συνέπεια με τα παραπάνω, η μετατροπή των δομών απεξάρτησης σε νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου τις απομακρύνει από το Εθνικό Σύστημα Υγείας και ανοίγει τον δρόμο για μεγαλύτερη εμπλοκή ιδιωτικών φορέων στο πεδίο της απεξάρτησης. Ήδη, άλλωστε, ο Υπουργός Υγείας Άδωνης Γεωργιάδης ανακοίνωσε σε ανάρτηση του την αδειοδότηση της πρώτης ιδιωτικής μονάδας απεξάρτησης.
Κλείνοντας, η υπεράσπιση των δημόσιων δομών απεξάρτησης —του 18 Άνω, του ΚΕΘΕΑ και των θεραπευτικών κοινοτήτων— δεν είναι μόνο ένα ζήτημα ζωής και θανάτου για τους ανθρώπους βρίσκονται στο ταξίδι της απεξάρτησης. Εντάσσεται σε ένα πλαίσιο αγώνων -που πρέπει να συνεχίσουμε να δίνουμε- για την υπεράσπιση του δημόσιου χαρακτήρα της ψυχικής υγείας απέναντι στη γραφειοκρατικοποίηση και την εμπορευματοποίηση της. “
Ακολούθησαν οι ομιλίες με την σειρά της Ρ. Καγγελάρη, του Ηρ. Γκότση και της Κ. Μάτσα. Η συζήτηση που ακολούθησε ήταν πλούσια. Πήραν μέρος πολλοί εργαζόμενοι από το 18ΑΝΩ, το ΚΕΘΕΑ, παιδιά απεξαρτημένα, αλλά και πολλοί που παρευρέθησαν στον χώρο. Φύγαμε με την ελπίδα να ξαναβρεθούμε εκεί, σε μια εκδήλωση από τις “Συλλογικές Δράσεις Κοινωνικής Αλληλεγγύης για το 18ΑΝΩ”.