18ΑΝΩ, 30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΓΡΑΜΜΗ ΤΗΣ ΑΠΕΞΑΡΤΗΣΗΣ

 

 

Ποιο το μέλλον του σήμερα;

 

Κατερίνα Μάτσα

Πραγματοποιήθηκε στις 10 Μάρτη στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, με μεγάλη επιτυχία, η  πρώτη δημόσια εκδήλωση του «Σωματείου για την υποστήριξη του επιστημονικού και κοινωνικού έργου του 18 ΑΝΩ» με θέμα «Η ιστορία της τοξικομανίας στην Ελλάδα μέσα από την ιστορία των μεγάλων Ψυχιατρείων».

Ανοίγοντας την ημερίδα, η Κατερίνα Μάτσα, πρώην διευθύντρια του 18 ΑΝΩ,  αναφέρθηκε στην ιστορική πορεία του 18 ΑΝΩ από την δημιουργία του, το 1972, ως κλινική Αλκοολικών και Τοξικομανών του ΚΘΨΠΑ, μέχρι σήμερα που λειτουργεί ως Μονάδα Απεξάρτησης με 33 δομές που επιτελούν σημαντικό έργο στους τομείς της πρόληψης, της θεραπείας, της κοινωνικής επανένταξης, της έρευνας και της εκπαίδευσης. Ιδρυτική πράξη του 18 ΑΝΩ υπήρξε η απόφαση του ΔΣ ΨΝΑ το 1987, ως αποτέλεσμα μεγάλων κινητοποιήσεων των εργαζομένων του, να μη συμμετέχει το 18 ΑΝΩ στην εφημερία του Ψυχιατρείου, ώστε να μην γίνονται μέσω του εφημερείου αναγκαστικοί εγκλεισμοί αλκοολικών και τοξικομανών, όπως γινόταν μέχρι τότε. Μ’ αυτή την απόφαση θεσμοποιήθηκε η βασική αρχή της θεραπείας απεξάρτησης που κατοχυρώνει το δικαίωμα του εξαρτημένου να επιλέγει ο ίδιος το θεραπευτικό πρόγραμμα που του ταιριάζει και να εντάσσεται με τη θέλησή του σε αυτό. Μια αρχή που φαίνεται πως το τεχνοκρατικό, μνημονιακό πνεύμα των κυβερνώντων ετοιμάζεται να καταργήσει, εγκαινιάζοντας ένα «κέντρο αξιολόγησης» του αιτήματος του εξαρτημένου, όπου οι ειδικοί θα τον παραπέμπουν στο θεραπευτικό πρόγραμμα που χρειάζεται, όπως ανακοινώθηκε στην Υποεπιτροπή της Βουλής για τα ναρκωτικά στις 18/2/2014. Ετοιμάζεται, όπως λένε οι αρμόδιοι κυβερνητικοί παράγοντες, «μια πύλη εισόδου» των τοξικομανών στη θεραπεία δηλαδή κάτι σαν το «Ρυθμιστικό» της εποχής της χούντας. Ο συμβολισμός είναι εύγλωττος, σηματοδοτώντας την τεράστια οπισθοδρόμηση που ετοιμάζεται, μέσα από την κατάργηση του δικαιώματος προσωπικής επιλογής και απόφασης του ίδιου του εξαρτημένου και το χτύπημα στα θεραπευτικά προγράμματα που λειτουργούν με βάση αυτή την αρχή. Με αυτά τα δεδομένα τα ερωτήματα για το μέλλον του 18 ΑΝΩ, ενόψει του κλεισίματος, βάσει του συμφώνου Λυκουρέντζου – Αντόρ, του ΨΝΑ στο οποίο ανήκει διοικητικά, γίνονται ακόμα πιο πιεστικά και μέχρι στιγμής αναπάντητα από τους αρμοδίους.

Το 18 ΑΝΩ δημιουργήθηκε στα πλαίσια του αγώνα μιας μικρής ομάδας ψυχιάτρων και άλλων εργαζομένων στο ΨΝΑ ενάντια στη βάρβαρη ιδρυματική λογική και πρακτική για να πέσουν τα τείχη του αναχρονιστικού θεσμού του ψυχιατρικού ασύλου των 2.500 εγκλείστων ασθενών και να δημιουργηθούν οι αναγκαίες υπηρεσίες ψυχικής υγείας μέσα στην κοινότητα.

Στην τρομερά ενδιαφέρουσα εισήγησή του ο κοινωνιολόγος Δημήτρης Υφαντής παρουσίασε την ιστορική πορεία της τοξικομανίας στην Ελλάδα, μέσα από τα αρχεία των τριών μεγάλων ψυχιατρείων της χώρας, Δαφνί, Δρομοκαΐτειο και Αιγινήτειο. Έδειξε ανάγλυφα  τη συσχέτιση κάθε κύματος τοξικομανίας με τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής, την αύξηση των κρουσμάτων στην εποχή της κρίσης 1928 -1932, και στην Κατοχή, που δήλωναν ότι έπαιρναν ναρκωτικά «για να μην νιώθουν πείνα», την εξορία στην Ίο, όπου έστελνε τους τοξικομανείς η δικτατορία του Μεταξά, τις επιχειρήσεις –σκούπα της αστυνομίας την παραμονή των Ολυμπιακών αγώνων του 1896. Παρουσίασε επίσης την ταξική διαστρωμάτωση των εισαγωγών στα ψυχιατρεία (οι πλουσιότεροι, κατά τεκμήριο μορφινομανείς και κοκαϊνομανείς, καθώς και οι γυναίκες εισάγονταν στο Αιγινήτειο, οι φτωχότεροι, ηρωινομανείς στο Δαφνί). Ανέδειξε επίσης τις προσπάθειες κάποιων ηρωικών για την εποχή ψυχιάτρων στο Δαφνί και στο Δρομοκαΐτειο να δώσουν την καλύτερη δυνατή φροντίδα σ’ αυτούς τους ανθρώπους, καθώς επίσης και πρωτοποριακών πνευμάτων, όπως του ψυχίατρου και ψυχαναλυτή Κ. Κωνσταντινίδη, που το 1935 μιλούσε σε άρθρο του για την κοινωνική φύση του προβλήματος και για το ρόλο της ψυχοθεραπείας και της ψυχανάλυσης για την αντιμετώπιση των εσωτερικών συγκρούσεων, απόψεις που βρήκαν τη θέση τους 50 χρόνια αργότερα στη φιλοσοφία του 18 ΑΝΩ.

Στην εξαιρετική εισήγησή του ο διευθυντής ψυχίατρος Χάρης Βαρουχάκης που υπηρέτησε περί τις 4 δεκαετίες στο Δαφνί, περιέγραψε τις τραγικές συνθήκες που επικρατούσαν τότε όσο και τους αγώνες που έδινε μια χούφτα ψυχιάτρων σε σύγκρουση με τη διοίκηση του ΨΝΑ και το ψυχιατρικό κατεστημένο εντός και εκτός ΨΝΑ για την κατάργηση του χουντικού νομοθετικού πλαισίου που ίσχυε για τις εισαγωγές ασθενών στο Ψυχιατρείο ακόμα και μετά την αλλαγή της σχετικής νομοθεσίας! Μίλησε επίσης για τη μάχη που δόθηκε για την έκδοση του περιοδικού «Τετράδια Ψυχιατρικής» το 1984, για να ακουστεί η μειοψηφική φωνή του αντιασυλιακού κινήματος. Μέσα από τα σπλάχνα αυτής της μικρής ομάδας γιατρών και άλλων εργαζομένων στο Δαφνί βγήκαν και οι πρωτεργάτες της δημιουργίας του 18 ΑΝΩ. Η σημαία της αντιϊδρυματικής πάλης υψώθηκε μαζί με τη σημαία της πάλης για την υπεράσπιση πρώτα απ’ όλα των δικαιωμάτων των τοξικομανών και τη δημιουργία των όρων χειραφέτησής τους από τα δεσμά της εξάρτησης. Βασική θέση του 18 ΑΝΩ ήταν ότι το πρόβλημα της τοξικομανίας είναι κατά κύριο λόγο κοινωνικό. Σ’ αυτό θεμελιώθηκε η ανθρωποκεντρική φιλοσοφία του και ο αποφασιστικός ρόλος που δίνει στη θεραπευτική ομάδα, στην οποία συμμετέχουν ισότιμα ως θεραπευτές όλοι όσοι προσφέρουν έργο στη Μονάδα, με διαφορετικούς αλλά συμπληρωματικούς μεταξύ τους ρόλους, χωρίς ιατροκεντρισμούς και ιεραρχίες. Το 18 ΑΝΩ έχει δώσει σκληρές μάχες μέσα στην κοινωνία ενάντια στην ιατρικοποίηση του προβλήματος της τοξικομανίας, ευρύτατα διαδεδομένη μέχρι σήμερα που ορίζει την τοξικομανία ως «χρονία, υποτροπιάζουσα νόσο του εγκεφάλου» και προπαγανδίζει τα υποκατάστατα ως θεραπεία –πανάκεια.

Η τοξικομανία, όπως και όλες οι εξαρτήσεις αποτελούν κοινωνικό φαινόμενο, πολύπλοκο και πολυπαραγοντικό, έκφραση της βαθειάς κρίσης της κοινωνίας και του πολιτισμού. Σε όλες τις παραμέτρους του προβλήματος πρέπει να παρεμβαίνει η απεξάρτηση. Απ’ αυτήν την άποψη το θεραπευτικό πλαίσιο αποτελεί ταυτόχρονα και ένα χώρο δημιουργικότητας και κουλτούρας. Η θεραπεία απεξάρτησης με κεντρικούς πυλώνες την ψυχοθεραπεία και την τέχνη, μέσα από έναν αστερισμό ομάδων τέχνης, ψυχοθεραπείας, ψυχοεκπαίδευσης και αυτοβοήθειας αποβλέπει στο να κάνει ικανό τον εξαρτημένο να λειτουργήσει συλλογικά και δημιουργικά και να αλλάξει τρόπο ζωής, συμμετέχοντας ενεργά και ισότιμα μέσα στο κοινωνικό σύνολο, χωρίς ουσίες και φυγές οποιουδήποτε τύπου.

Αυτά είναι τα κεκτημένα του 18 ΑΝΩ, που διαφυλάχθηκαν μέχρι σήμερα χάρη στον κινηματικό του χαρακτήρα, το άνοιγμα στην κοινωνία προς την κατεύθυνση της δημιουργίας ενός κοινωνικού κινήματος σε σύγκρουση με την εκάστοτε κυβέρνηση και την κυβερνητική πολιτική της καταστροφής του κράτους πρόνοιας, των διαρκών περικοπών του προϋπολογισμού των θεραπευτικών προγραμμάτων απεξάρτησης, της χορήγησης υποκαταστάτων ως μέσου χειραγώγησης και κοινωνικού ελέγχου των εξαρτημένων. Αυτά τα κεκτημένα φαίνεται ότι απειλούνται σήμερα περισσότερο από ποτέ.

Η εκδήλωση έγινε προς τιμήν του ψυχίατρου Αχιλλέα Κρυστάλλη, διευθυντή της Κλινικής Αλκοολικών –Τοξικομανών όταν ξεκινούσε, στη δεκαετία του ’80, το πρωτοπορειακό για την εποχή εγχείρημα της δημιουργίας του 18 ΑΝΩ. Συγκινητική ήταν η στιγμή που οι παριστάμενοι, πάνω από τρεις εκατοντάδες, παρουσία και της οικογένειάς του, τήρησαν ενός λεπτού σιγή στη μνήμη του υπέροχου αυτού ανθρώπου.

Η μελέτη της Ιστορίας είναι όρος για την κατανόηση του παρόντος και την προετοιμασία του μέλλοντος. Για το 18 ΑΝΩ, όπως και για το ΚΕΘΕΑ και όλη την απεξάρτηση, η αντίσταση στα σχέδια καταστροφής που επεξεργάζονται οι από πάνω και η ανατροπή τους αποτελεί αναγκαίο όρο ύπαρξης.