της Κατερίνας Μάτσα

[Παρουσίαση του βιβλίου του Δημήτρη Υφαντή, «Αυτός που έσπασε τις βιτρίνες – Γιώργης Ζάρκος, 54 μέρες εγκλεισμού στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, εκδόσεις Άγρα, 2020. Η βιβλιοπαρουσίαση έγινε την Παρασκευή 1 Οκτωβρίου στον Κήπο του ΣΕΑ.]

Ο Γιώργης Ζάρκος ανήκει στους ανθρώπους που επέλεξαν, για λόγους ιδεολογίας και ιδιοσυγκρασίας, να βρίσκονται στο περιθώριο της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής της Ελλάδας του μεσοπολέμου. Ενταγμένος από νεαρός στο κομμουνιστικό κίνημα, πρωτοστάτησε στη δημιουργία « Εργατικού Θεάτρου», μετέφραζε στα ελληνικά ποίηση, ρουμανική, ιαπωνική, αμερικανική, διοργάνωνε πολιτιστικές εκδηλώσεις για τους εργάτες. Αντισυμβατικός και αντισυστημικός, συγκρούστηκε με το πολιτικό και πολιτιστικό κατεστημένο της εποχής. Έγραφε -και μάλιστα σε φωνητική γραφή- αιρετικά κείμενα κατεδαφιστικής κριτικής για εξέχοντες, συστημικούς διανοούμενους της εποχής (Άλκης Θρύλος, Πέτρος Χάρης, Ζεβγάς και άλλοι) και τα μοίραζε χειρόγραφα. Φυλακίστηκε, εξορίστηκε, βασανίστηκε από τα κρατικά όργανα, αλλά δεν λύγισε. Παρέμεινε μέχρι τέλους αδιάλλακτος αγωνιστής, πιστός στις αρχές του.

Το ιδιαίτερο στην περίπτωσή του είναι ότι ο κρατικός, κατασταλτικός μηχανισμός χρησιμοποίησε τον εγκλεισμό του, το 1932, στο Δημόσιο, Ψυχιατρείο Αθηνών, ως μέσον εξόντωσης αυτού του ατίθασου πνεύματος. Αφορμή στάθηκε η δημοσίευση από τον εκδοτικό οίκο Πυρσός δικού του κειμένου με άλλο όνομα (Μητσοτάκης!), που τον έκανε έξω φρενών και τον οδήγησε να σπάσει τις βιτρίνες του Πυρσού. Έτσι άρχισε η διαδικασία του αναγκαστικού, ψυχιατρικού εγκλεισμού του, που κράτησε 54 μέρες.

Η παρουσίαση αυτού του βιβλίου σήμερα, εν μέσω πανδημίας Covid-19, γίνεται εξαιρετικά επίκαιρη, γιατί αποτελεί τεκμήριο ότι οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις της πανδημίας από τον κρατικό μηχανισμό με τη συνδρομή μέρους του επιστημονικού κόσμου, είχαν σαν προηγούμενο πρακτικές, που προϋπήρχαν και που εφαρμόστηκαν στην περίπτωση του Ζάρκου.

Οι ρυθμίσεις αυτές, από το lockdown μέχρι την κατάργηση βασικών εργασιακών και ανθρώπινων δικαιωμάτων, και από την απαγόρευση των τελετουργιών της κηδείας και του πένθους για τους νεκρούς του κορονοϊού μέχρι το άρθρο 36 του νέου Ποινικού Κώδικα των Μητσοτάκη-Τσιάρα για την τιμωρία των αντιεμβολιαστών, λόγω «επικίνδυνων ειδήσεων» που διασπείρουν, όλα αποβλέπουν στη ρύθμιση της συμπεριφοράς του πληθυσμού, στο πνεύμα της επιτήρησης και της πειθάρχησής του.

Στόχος της βιοπολιτικής, κατά τον Φουκώ, είναι η διαχείριση της ζωής των πληθυσμών προς όφελος των αναγκών του Κεφαλαίου. «Η βιοπολιτική επενδύεται και νομιμοποιείται με έναν επιστημονικό λόγο, που αντλείται από ετερόκλητα πεδία, από την Ιατρική και τη Δημόσια Υγεία, μέχρι τη Δημογραφία και τη Δημόσια Ασφάλεια».1Ξ. Κοντιάδης, Πανδημία, Βιοπολιτική και Δικαιώματα, εκδ. Καστανιώτη, 2020

Στην περίπτωση Ζάρκου η συνεργασία της ιατρικής και ψυχιατρικής εξουσίας με την κρατική, της Διεύθυνσης του Δημόσιου Ψυχιατρείου Αθηνών και των ψυχιάτρων του με τη Γενική Ασφάλεια και τη Διεύθυνση Δημόσιας Υγιεινής ήταν στενή.

Έχει, επομένως, μεγάλο ενδιαφέρον η μελέτη και η συζήτηση της περίπτωσης Ζάρκου, όπου το Δημόσιο Ψυχιατρείο γίνεται «όχημα» βιοπολιτικής, ένα ρόλο που κρατά διαχρονικά, από το μεσοπόλεμο, που ιδρύθηκε, μέχρι σήμερα.

Ο Ζάρκος δεν ήταν τρελός. Ανήκε στην κατηγορία των μη-κανονικών, των ασυμμόρφωτων, με βάση τους κοινωνικούς κανόνες και τα στερεότυπα. Όπως αναλύει ο Φουκώ, «η Ψυχιατρική ανέλαβε να ιατρικοποιήσει τις αποκκλίνουσες συμπεριφορές και να συγκροτήσει μια Ψυχιατρική του μη-κανονικού. Γιατί η Ψυχιατρική μπορεί να ψυχιατρικοποιήσει κάθε συμπεριφορά. Πεδίο της είναι ο τομέας όλων των δυνατών συμπεριφορών.2Μισέλ Φουκώ, Οι μη κανονικοί, εκδ. Εστίας

Το ψυχιατρικό άσυλο είναι ο κατ’ εξοχήν τόπος συναρμογής των μηχανισμών εξουσίας, δικαστικής και ιατρικής, προκειμένου να συνετισθεί, να συμμορφωθεί, να κανονικοποιηθεί, κοινωνικά, πολιτικά και από όλες τις απόψεις, το μη-κανονικό άτομο.

«Οι τεχνικές κανονικοποίησης και οι εξουσίες κανονικοποίησης, που σχετίζονται με αυτές δεν είναι απλώς η συνέπεια της συνάντησης, της σύνθεσης, της σύνδεσης μεταξύ ιατρικής γνώσης και δικαστικής εξουσίας, αλλά στην πραγματικότητα, και σε όλη τη νεωτερική κοινωνία, αποτελούν ένα συγκεκριμένο τύπο εξουσίας -ούτε ιατρικό, ούτε νομικό, αλλά διαφορετικό- που κατέληξε να αποικίσει και να απωθήσει τόσο την ιατρική γνώση, όσο και τη δικαστική εξουσία».3ό.π.

Στην περίπτωση Ζάρκου η Ψυχιατρική αποδείχτηκε ανίκανη να εκπληρώσει το ρόλο της. Οι ψυχίατροι του Δημόσιου Ψυχιατρείου – αλλά και του Δρομοκαΐτειου και του Αιγινήτειου, σε επόμενες προσπάθειες εγκλεισμού του- δεν μπόρεσαν να βρουν ψυχιατρικά συμπτώματα, που να τεκμηριώνουν κάποια ψυχοπαθολογία, φοβήθηκαν τις αρνητικές επιπτώσεις που θα μπορούσε να έχει στους ίδιους και δεν ικανοποίησαν το αίτημα της Γενικής Ασφάλειας να παραμείνει ο Ζάρκος έγκλειστος. Του έδωσαν εξιτήριο με ευθύνη του αδελφού του, που τον παρέλαβε, μετά από 54 μέρες νοσηλείας. Οι επόμενοι ψυχίατροι, στους οποίους απευθύνθηκε το κράτος, δεν δέχτηκαν να νομιμοποιήσουν την αναγκαστική νοσηλεία του.

Εξάλλου, η οικογένεια και οι φίλοι του Ζάρκου δημοσιοποίησαν το γεγονός, οι δικηγόροι της «Κοινωνικής Αλληλεγγύης» έκαναν ενέργειες ενάντια στην παρανομία, το θέμα πήρε διαστάσεις.

Πάντως, δεν γνωρίζουμε ούτε θα μάθουμε ποτέ πόσα μη-επώνυμα, μη-κανονικά άτομα υποβλήθηκαν, τελικά στη δοκιμασία της αναγκαστικής νοσηλείας στο Ψυχιατρείο και τελείωσαν τη ζωή τους εκεί.

Γνωρίζουμε, όμως, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Δ. Υφαντή, ότι κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών αγώνων του 1896 εγκλείστηκαν στο Δρομοκαΐτειο επαίτες, άστεγοι, αλήτες και «λοιπά κακοποιά στοιχεία», ενώ κατά την επίσκεψη Μουσολίνι στην Αθήνα, το 1942, η Αστυνομία συνέλαβε και έκλεισε στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών όλους τους τοξικομανείς της Αθήνας και του Πειραιά!4Δ. Υφαντής, Αυτός που έσπασε τις βιτρίνες – Γιώργης Ζάρκος, 54 μέρες εγκλεισμού στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, εκδ. Άγρα, 2020

Άλλωστε, το ψυχιατρικό άσυλο ιστορικά λειτούργησε, από την ίδρυσή του, ως τόπος αποκλεισμού των ανεπιθύμητων στοιχείων από την κοινωνία.

Είναι χαρακτηριστικά τα λόγια του σπουδαίου νομπελίστα συγγραφέα Χοσέ Σαραμάγκου: «Μέχρι να βρεθεί το φάρμακο για την κακόηχη τυφλότητα “λευκή πληγή”, για να εμποδίσουν τη μετάδοση έπρεπε να βάλουν όσους είχαν προσβληθεί σε καραντίνα. Πού; Αποκλείστηκαν στρατιωτικές εγκαταστάσεις, μια βιομηχανική έκθεση, ένα σουπερμάρκετ σε πτώχευση. Από τον Υπουργό εγκρίθηκε το φρενοκομείο!».5Χ. Σαραμάγκου, Περί τυφλότητας, εκδ. Καστανιώτης

Πάντως, ο Ζάρκος στις 54 μέρες της νοσηλείας του παρατήρησε και κατέγραψε τις συνθήκες μέσα στο Ψυχιατρείο, τους όρους διαβίωσης των εγκλείστων. Βιβλία του, όπου καταγράφεται αυτή η εμπειρία, είναι «Η τρέλα σε όλα τα στάδια» (1932) και «Ζωντανά Πτώματα» (1934).

«Για να μάθει η κοινωνία την ατιμία του Κράτους, που δολοφονεί τον περισσευούμενο πληθυσμό από τον οποίο θέλει να απαλλαγεί.»

Μιλά με περιφρόνηση για τους ψυχιάτρους, την διαπλοκή τους με την κρατική εξουσία για προσωπικά οφέλη, την απουσία επιστημονικής γνώσης. Οι ψυχίατροι ασκούν την «φακιρική» τέχνη και δεν αφιερώνουν καθόλου χρόνο στους ψυχασθενείς.

Το στοιχείο που επικρατεί στο Ψυχιατρείο είναι η βία, σε όλες τις μορφές της. «Θεσμούς της βίας» αποκαλεί τα ψυχιατρικά άσυλα ο Φράνκο Μπαζάλια. Ο τρελός δεν αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος με ανάγκες, επιθυμίες και δικαιώματα, αλλά ως απλή βιολογική ύπαρξη.

«Πρώτα ήμασταν τρελοί, τώρα είμαστε ασθενείς. Πότε, τελικά, θα μας θεωρήσουν ανθρώπους;», αναγράφεται, χαρακτηριστικά, στο περιοδικό της σχολής Μπαζάλια, του πρωτεργάτη της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης.

Ο Ζάρκος στηλιτεύει την εγκατάλειψη και τη βρωμιά που επικρατεί στο Ψυχιατρείο – «κοπρώνα» και καταγγέλλει τους νοσοκόμους ως κακοποιητές των ασθενών, «τρελοδαμαστές».

Ανάμεσα στο ψυχιατρείο και τη φυλακή είναι προτιμότερη η φυλακή, αφού η ποινή έχει προσδιορισμένη διάρκεια και δεν είναι επ’ αόριστον!

Διαβάζοντας τον Ζάρκο της δεκαετίας του 1930 έχεις την εντύπωση ότι τα κείμενά του αναφέρονται και στις επόμενες δεκαετίες, στην κατάσταση στο ψυχιατρείο της Λέρου -που έγινε πρωτοσέλιδο σκάνδαλο στον ευρωπαϊκό Τύπο στη δεκαετία του 1980- ή και στο Δαφνί, που κατήγγειλε ο Φελίξ Γκουαταρί, όταν το επισκέφθηκε το 1989!6Φ. Γκουαταρί, Από τη Λέρο στη Λα Μπόρντ, εκδ. κουκκίδα, 2015

Από τις αρχές της επόμενης δεκαετίας, το εγχείρημα της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης -με ευρωπαϊκά, βασικά, κονδύλια, άλλαξε, σε μεγάλο βαθμό, τις συνθήκες στα δημόσια Ψυχιατρεία. Κάποια έκλεισαν, τα υπόλοιπα αποσυμφορήθηκαν και οι ασθενείς μεταφέρθηκαν σε ξενώνες, οικοτροφεία και διαμερίσματα μέσα στην Κοινότητα.

Παρ’ όλ’ αυτά, η λειτουργία τους δεν άλλαξε ουσιαστικά. Παραμένουν βασικά τόποι αποκλεισμού και εγκατάλειψης των ψυχικά ασθενών από την κοινωνία. Επιπλέον, η Ψυχιατρική, που ασκείται εκεί -και κυριαρχεί παντού- με βάση το DSM, το εγχειρίδιο κατάταξης των ψυχικών διαταραχών, που μετατρέπει τον ασθενή σε ένα άθροισμα συμπτωμάτων και σε αγαστή συνεργασία με την ανθούσα Φαρμακοβιομηχανία, εξακολουθεί να ψυχιατρικοποιεί τις παρεκκλίνουσες συμπεριφορές, με την αμέριστη, φυσικά, συνδρομή των ψυχοφαρμάκων, που δίνονται σε τεράστιες, συνήθως, ποσότητες. Εξακολουθεί, επίσης, να λειτουργεί σε αγαστή συνεργασία με την δικαστική και την αστυνομική εξουσία.

Αρκεί να αναφέρουμε ότι πάνω από το 50% των εισαγωγών στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής σήμερα αφορά αναγκαστικές νοσηλείες, δηλαδή εγκλεισμούς, με εισαγγελική εντολή και συνοδεία αστυνομικών.

Είναι φανερό ότι η συναρμογή ψυχιατρικής και κρατικής εξουσίας, την οποία στηλίτευε ο Ζάρκος, κρατά ακόμα γερά.

Το φαινόμενο της ιατρικοποίησης και ψυχιατρικοποίησης κοινωνικών φαινομένων και συμπεριφορών, όχι μόνο συνεχίζει να υπάρχει, αλλά αποκτά όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις στην εποχή μας.

Αποκτά, λοιπόν, ακόμα μεγαλύτερη αξία το βιβλίο αυτό του Δημήτρη Υφαντή, στην πολύ προσεγμένη έκδοση της «Άγρας», που μας κάνει να στοχαστούμε κριτικά το κυρίαρχο «ψυχιατρικό παράδειγμα» σαν όχημα βιοπολιτικής και να οργανώσουμε, σε όλα τα επίπεδα, την αντίστασή μας σε αυτό.

1-10-2021

Υποσημειώσεις[+]