Οδός Λέον Τρότσκι στο Σάο Πάολο

του Σουνγκούρ Σαβράν

Εισαγωγικό σημείωμα

Το όνομα του Τρότσκι απέναντι στη λήθη του καπιταλιστικού κόσμου

Οι δρόμοι μιας πόλης δεν είναι απλοί γεωγραφικοί δείκτες. Τα ονόματά τους αποτελούν μικρά μνημεία της επίσημης ιστορίας, αποτυπώνοντας ποιους ανθρώπους, ποιες τάξεις και ποιες αξίες θεωρεί άξιες μνήμης η κυρίαρχη εξουσία. Στις μητροπόλεις του καπιταλιστικού κόσμου, λεωφόροι και πλατείες εξακολουθούν να φέρουν τα ονόματα βασιλιάδων, στρατηγών, αποικιοκρατών, τραπεζιτών και πολιτικών που οικοδόμησαν την ισχύ τους πάνω στην εργασία, το αίμα και την εξαθλίωση εκατομμυρίων ανθρώπων. Οι κατακτητές βαφτίζονται «εθνικοί ευεργέτες», οι εκμεταλλευτές παρουσιάζονται ως «δημιουργοί πλούτου» και οι σφαγείς των λαών τιμώνται ως «υπερασπιστές της πατρίδας». Την ίδια στιγμή, εκείνοι που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην απελευθέρωση της εργατικής τάξης καταδικάζονται στη σιωπή, στη συκοφαντία ή στην ιστορική παραχάραξη.

Γι’ αυτό η εμφάνιση μιας οδού που φέρει το όνομα του Λέον Τρότσκι σε μια εργατική συνοικία της Βραζιλίας αποκτά σημασία πολύ μεγαλύτερη από μια συνηθισμένη διοικητική απόφαση. Δεν πρόκειται απλώς για την τιμή που αποδίδεται σε μια εξέχουσα προσωπικότητα του 20ού αιώνα. Είναι μια μικρή ρωγμή στο τείχος της λήθης που έχτισαν από κοινού η αστική ιστοριογραφία και η σταλινική γραφειοκρατία. Είναι η επιστροφή ενός ονόματος το οποίο οι κυρίαρχες τάξεις προσπάθησαν να εξαφανίσουν, επειδή παραμένει δεμένο με την Οκτωβριανή Επανάσταση, την εργατική δημοκρατία, τον προλεταριακό διεθνισμό και την ασυμβίβαστη πάλη ενάντια τόσο στον καπιταλισμό όσο και στον γραφειοκρατικό εκφυλισμό του πρώτου εργατικού κράτους – για τη νίκη της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης.

Η σημερινή καπιταλιστική πραγματικότητα κάνει αυτή την ιστορική μνήμη ακόμη πιο αναγκαία. Ένας κόσμος που διαθέτει ασύλληπτες παραγωγικές και επιστημονικές δυνατότητες καταδικάζει εκατομμύρια ανθρώπους στην πείνα, στην ανεργία, στην προσφυγιά και στην ανασφάλεια. Ενώ ο κοινωνικός πλούτος παράγεται συλλογικά από τους εργαζομένους, ιδιοποιείται από μια μικρή μειοψηφία πολυεθνικών, τραπεζών και χρηματιστικών ομίλων. Οι κυβερνήσεις περικόπτουν μισθούς, συντάξεις, δημόσια υγεία και παιδεία, ενώ βρίσκουν αμύθητα ποσά για εξοπλισμούς, πολέμους, αστυνομική καταστολή και επιδοτήσεις προς το κεφάλαιο. Οι λαοί καλούνται να πληρώσουν ξανά και ξανά για τις κρίσεις ενός συστήματος που δεν μπορεί να προσφέρει ούτε ειρήνη ούτε αξιοπρεπή ζωή.

Μπροστά στην κοινωνική οργή που γεννά αυτή η βαρβαρότητα, η άρχουσα τάξη επιστρατεύει τον εθνικισμό, τον ρατσισμό και την Ακροδεξιά. Προσπαθεί να πείσει τον άνεργο ότι φταίει ο μετανάστης, τον χαμηλόμισθο ότι εχθρός του είναι ο εργαζόμενος μιας άλλης χώρας και τους λαούς ότι πρέπει να αλληλοσφαχτούν για τα συμφέροντα των δικών τους καπιταλιστών. Την ίδια στιγμή, η κλιματική καταστροφή, οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί και η απειλή μιας γενικευμένης πολεμικής σύγκρουσης δείχνουν ότι η επιβίωση του καπιταλισμού μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε απειλή για την ίδια την ανθρωπότητα.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η υπεράσπιση της επαναστατικής κληρονομιάς του Τρότσκι δεν αποτελεί πράξη νοσταλγίας ούτε λατρεία ενός ιστορικού προσώπου. Ο ίδιος ο μαρξισμός είναι ασυμβίβαστος με τις αγιογραφίες και τις προσωπολατρίες. Η σημασία του Τρότσκι βρίσκεται στις ιδέες και στους αγώνες που ενσάρκωσε: στην πεποίθηση ότι η απελευθέρωση των εργαζομένων μπορεί να είναι μόνο έργο των ίδιων· ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να οικοδομηθεί μέσα στα κλειστά σύνορα ενός εθνικού κράτους· ότι χωρίς εργατική δημοκρατία η επανάσταση ασφυκτιά· και ότι απέναντι στον φασισμό, στον πόλεμο και στην καπιταλιστική κρίση απαιτείται ανεξάρτητη επαναστατική οργάνωση της εργατικής τάξης.

Μια πινακίδα με το όνομα «Οδός Λέον Τρότσκι» δεν καταργεί από μόνη της την εκμετάλλευση. Δεν αντικαθιστά τα συνδικάτα, τις απεργίες, την πολιτική οργάνωση και τον αγώνα για την εργατική εξουσία. Μπορεί όμως να θυμίζει ότι η ιστορία δεν ανήκει αποκλειστικά στους νικητές, ότι οι επαναστατικές ιδέες δεν δολοφονούνται μαζί με τους φορείς τους και ότι η μνήμη μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη όταν περνά στα χέρια των καταπιεσμένων. Όταν μάλιστα το όνομα αυτό επιλέγεται από εργάτες, φτωχούς και κατοίκους μιας συνοικίας που γεννήθηκε μέσα από κατάληψη γης και συλλογικό αγώνα, τότε η συμβολική πράξη αποκτά βαθύτερο ταξικό περιεχόμενο.

Το άρθρο του Σουνγκούρ Σαβράν που ακολουθεί δεν αφηγείται απλώς την ιστορία μιας ονομασίας. Μας καλεί να αναμετρηθούμε με τη συστηματική διαγραφή τής επαναστατικής μνήμης και να επαναφέρουμε στο προσκήνιο το πραγματικό ιστορικό δίλημμα της εποχής μας. Απέναντι σε έναν καπιταλιστικό κόσμο που γεννά ανισότητα, αυταρχισμό, πολέμους και οικολογική καταστροφή, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η διαχείριση της παρακμής του. Πρέπει να είναι η διεθνής οργάνωση των εργαζομένων, η ανατροπή της εξουσίας του κεφαλαίου και η οικοδόμηση μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση, εθνικούς ανταγωνισμούς και γραφειοκρατικά προνόμια.

Η «Οδός Λέον Τρότσκι» είναι ένας μικρός δρόμος σε μια απέραντη ήπειρο. Συμβολικά, όμως, μπορεί να δείχνει προς μια μεγάλη ιστορική κατεύθυνση: από τον κόσμο του κέρδους προς τον κόσμο των ανθρώπινων αναγκών, από τη βαρβαρότητα του ανταγωνισμού προς τη διεθνή αλληλεγγύη και από τη δικτατορία του κεφαλαίου προς τη δημοκρατική εξουσία των εργαζομένων που προσωρινά θα πάρει την μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου, μέχρι την κατάργηση κάθε εξουσίας. Αυτός είναι ο δρόμος που ο καπιταλισμός προσπάθησε να σβήσει από τον χάρτη της ανθρωπότητας — και αυτός είναι ο δρόμος που οι νέοι κοινωνικοί αγώνες καλούνται να ανοίξουν ξανά.

Ακολουθεί το κείμενο του σ. Σουνγκούρ Σαβράν

Η παραπάνω φωτογραφία κοινοποιήθηκε πριν από δύο ημέρες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από έναν σύντροφό μας, επαναστάτη μαρξιστή από τη Βραζιλία. Αναρτώντας την, πρόσθεσε ένα σύντομο σχόλιο στα πορτογαλικά: «sensacional» — συγκλονιστικό! Τις τελευταίες ημέρες η φωτογραφία πρέπει να έκανε τον γύρο του ισημερινού εκατοντάδες χιλιάδες φορές. Τροτσκιστές σε ολόκληρο τον κόσμο θα μοιράστηκαν μεταξύ τους την απέραντη χαρά που ένιωσαν μαθαίνοντας ότι ένας δρόμος στον δήμο Ντιαντέμα¹Η Diadema [Ντιαντέμα] ανήκει στο λεγόμενο ABC Paulista, τη μεγάλη βιομηχανική ζώνη νοτιοανατολικά της μητρόπολης του Σάο Πάολο. Η περιοχή αποτέλεσε ιστορικό κέντρο της αυτοκινητοβιομηχανίας, του μαχητικού συνδικαλισμού και των μεγάλων εργατικών απεργιών, ιδιαίτερα κατά τα τελευταία χρόνια της βραζιλιάνικης στρατιωτικής δικτατορίας. του Σάο Πάολο —στην καρδιά του βραζιλιάνικου προλεταριάτου— πήρε το όνομα του μεγάλου ήρωα του επαναστατικού μαρξισμού, του Λέον Τρότσκι.

Τι άλλο θα μπορούσε να εξηγήσει έναν τέτοιο ενθουσιασμό από έναν βετεράνο σύντροφο του επαναστατικού μαρξισμού; Από έναν άνθρωπο που στα νιάτα του έζησε τη δαντική εμπειρία της στρατιωτικής δικτατορίας στην Αργεντινή, μεταξύ 1976 και 1983²Η τελευταία αργεντινή πολιτικοστρατιωτική δικτατορία άρχισε με το πραξικόπημα της 24ης Μαρτίου 1976 και τερματίστηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1983. Το καθεστώς, που αυτοαποκαλούνταν «Διαδικασία Εθνικής Αναδιοργάνωσης», εφάρμοσε ένα συστηματικό σχέδιο κρατικής τρομοκρατίας, με απαγωγές, βασανιστήρια, μυστικά κέντρα κράτησης, δολοφονίες και εξαναγκαστικές εξαφανίσεις.· που αντιστάθηκε στις αλλεπάλληλες προδοσίες του Λούλα στη Βραζιλία, τη δεύτερη πατρίδα του· που υπήρξε στη διάρκεια της ζωής του κομματικός ηγέτης, ιστορικός, συγγραφέας ενενήντα βιβλίων και ώριμος διανοούμενος; Πράγματι, η ανάρτηση φέρει την ένδειξη «προωθήθηκε πολλές φορές». Ο σύντροφός μας είχε δίκιο: η είδηση ήταν πραγματικά «συγκλονιστική».

Γιατί συγκλονιστική; Επειδή, χάρη στις επίμονες προσπάθειες των προλετάριων και των εξαθλιωμένων κατοίκων των φαβέλων³Ο όρος favela περιγράφει τις φτωχές, κατά κανόνα αυτοσχέδιες και συχνά θεσμικά υποβαθμισμένες συνοικίες των βραζιλιάνικων πόλεων. Δεν αποτελεί, ωστόσο, απλώς συνώνυμο της εξαθλίωσης: οι φαβέλες υπήρξαν επίσης χώροι συλλογικής οργάνωσης, πολιτιστικής δημιουργίας και αγώνων για κατοικία, δημόσιες υπηρεσίες και κοινωνικά δικαιώματα. του Σάο Πάολο —ενός πληθυσμού που έχει δώσει ίσως τους πιο ζωντανούς σοσιαλιστικούς αγώνες στον κόσμο κατά τον τελευταίο μισό αιώνα—, ένας δρόμος ονομάστηκε προς τιμήν του Τρότσκι. Από το διαδίκτυο πληροφορούμαστε ότι ο συγκεκριμένος οικισμός δημιουργήθηκε μέσα από έναν μαζικό αγώνα, ο οποίος περιλάμβανε ακόμη και κατάληψη γης, για την εξασφάλιση κοινωνικής κατοικίας, και ότι το 1990 ονομάστηκε Vila Socialista — «Σοσιαλιστική Συνοικία»⁴Το 1990 περίπου 1.500 οικογένειες χωρίς στέγη κατέλαβαν έκταση στο Jardim Inamar της Ντιαντέμα και ονόμασαν το κίνημα και την κατάληψη Vila Socialista. Στις 11 Δεκεμβρίου 1990 περίπου 400 στρατιωτικοί αστυνομικοί, με ιππικό, ελικόπτερα και δακρυγόνα, πραγματοποίησαν βίαιη εκκένωση της έκτασης. Δύο εργάτες σκοτώθηκαν, πολλοί καταληψίες τραυματίστηκαν και δύο δημοτικοί σύμβουλοι που υποστήριζαν το κίνημα φυλακίστηκαν. Έπειτα από πολυετή αγώνα, ένα μέρος των οικογενειών εγκαταστάθηκε στο οικιστικό συγκρότημα Conjunto Habitacional Vila Socialista, ενώ άλλες απέκτησαν λαϊκά οικόπεδα σε γειτονική περιοχή. Οι δρόμοι της τελευταίας πήραν ονόματα όπως «Οδός των Προλεταρίων», «Οδός των Συνδικαλιστών», «Οδός της Αντίστασης» και «Οδός της Λαϊκής Κατάκτησης».. Οι ίδιοι οι προλετάριοι και οι φτωχοί των πόλεων έδωσαν στους δρόμους τα ονόματα επαναστατών. Αργότερα, το δημοτικό συμβούλιο επικύρωσε αυτές τις ονομασίες με τον Δημοτικό Νόμο υπ’ αριθμόν 1113. (Τέτοιοι διοικητικοί αριθμοί αποκτούν μερικές φορές τεράστια σημασία σε χώρες όπως η Βραζιλία και η Τουρκία!) Ίσως είναι η πρώτη φορά εδώ και σχεδόν έναν αιώνα που ένας δρόμος παίρνει το όνομα αυτού του ήρωα του προλεταριάτου, ο οποίος, πριν από ογδόντα έξι χρόνια, στις 20 Αυγούστου [1940], έπεσε θύμα δολοφονικής επίθεσης οργανωμένης με προσωπική εντολή του Στάλιν και υπέκυψε στα τραύματά του την επομένη, στις 21 Αυγούστου.⁵Στις 20 Αυγούστου 1940 ο πράκτορας της σοβιετικής Γκε Πε Ου Ραμόν Μερκαντέρ επιτέθηκε στον Τρότσκι μέσα στο γραφείο του στο Κογιοακάν του Μεξικού, χτυπώντας τον στο κεφάλι με ορειβατική αξίνα πάγου. Ο Τρότσκι μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο και πέθανε περίπου είκοσι πέντε ώρες αργότερα, στις 21 Αυγούστου, από αιμορραγία και καταπληξία. Η επιχείρηση είχε οργανωθεί από τον σταλινικό μηχανισμό ασφαλείας για τη φυσική εξόντωση του σημαντικότερου εν ζωή ηγέτη της Αριστερής Αντιπολίτευσης.

Σκεφτείτε το: κατά την Επανάσταση του 1905, σε ηλικία μόλις είκοσι έξι ετών, ο άνθρωπος αυτός εξελέγη πρόεδρος του Σοβιέτ των Εργατών της Αγίας Πετρούπολης — πρωτεύουσας και σημαντικότερου προλεταριακού κέντρου της τσαρικής Ρωσίας.⁶Το Σοβιέτ της Αγίας Πετρούπολης συγκροτήθηκε μέσα από το απεργιακό κύμα του Οκτωβρίου 1905 ως αιρετό όργανο των εργατών. Πρώτος πρόεδρός του ήταν ο Γκεόργκι Χρουσταλιόφ-Νοσάρ. Μετά τη σύλληψή του, ο Τρότσκι τέθηκε επικεφαλής του νέου προεδρείου και αναδείχθηκε στον ουσιαστικό πολιτικό ηγέτη του Σοβιέτ. Στην Επανάσταση του 1917 εξελέγη ξανά πρόεδρος του νεοσύστατου Σοβιέτ Εργατών και Στρατιωτών της Πετρούπολης —της ίδιας πόλης, με διαφορετικό πλέον όνομα.⁷Η Αγία Πετρούπολη μετονομάστηκε σε Πετρούπολη το 1914, επειδή το παλαιότερο όνομα θεωρήθηκε υπερβολικά γερμανικό μετά την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1924 ονομάστηκε Λένινγκραντ και το 1991 επανέκτησε την αρχική ονομασία της. Ο Τρότσκι εξελέγη πρόεδρος του Σοβιέτ της Πετρούπολης τον Σεπτέμβριο του 1917, όταν οι Μπολσεβίκοι είχαν πλέον κατακτήσει την πλειοψηφία. Μέχρι τότε είχε προσχωρήσει στους Μπολσεβίκους.⁸Ο Τρότσκι και η Διακτιδική Οργάνωση —οι λεγόμενοι Μεζραγιόντσι— προσχώρησαν στο Μπολσεβίκικο Κόμμα κατά το 6ο Συνέδριό του, τον Ιούλιο–Αύγουστο του 1917. Ο Τρότσκι εξελέγη τότε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής, παρότι βρισκόταν φυλακισμένος από την Προσωρινή Κυβέρνηση υπό τον Κερένσκι. Με την ιδιότητά του ως προέδρου του Σοβιέτ, ανέλαβε επίσης την προεδρία της Στρατιωτικής Επαναστατικής Επιτροπής, η οποία σχεδίασε και καθοδήγησε νικηφόρα την εξέγερση της 25ης Οκτωβρίου — 7ης Νοεμβρίου σύμφωνα με το νέο ημερολόγιο.⁹Η Ρωσία χρησιμοποιούσε ακόμη το Ιουλιανό ημερολόγιο, το οποίο κατά τον 20ό αιώνα υπολειπόταν κατά δεκατρείς ημέρες του Γρηγοριανού. Έτσι, η 25η Οκτωβρίου 1917 αντιστοιχεί στη 7η Νοεμβρίου. Από αυτή τη διαφορά προέρχεται η ονομασία «Οκτωβριανή Επανάσταση», μολονότι η επέτειός της εορταζόταν τον Νοέμβριο. Ενώ ο Λένιν βρισκόταν στην παρανομία στη Φινλανδία και καλούσε επίμονα τους συντρόφους του να καταλάβουν την εξουσία μέσα από την εξέγερση, ο Τρότσκι ήταν εκείνος που την καθοδήγησε επί του πεδίου.¹⁰Η Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή αποτελούσε επίσημα όργανο του Σοβιέτ της Πετρούπολης και συνένωσε την Κόκκινη Φρουρά, τις επαναστατικές στρατιωτικές μονάδες, τους ναύτες και τις εργοστασιακές επιτροπές. Υπό την πολιτική διεύθυνση του Τρότσκι έγινε το επιτελικό κέντρο της εξέγερσης.

Στην πρώτη σοβιετική κυβέρνηση, με επικεφαλής τον Λένιν, ο Τρότσκι ανέλαβε το αξίωμα του Λαϊκού Επιτρόπου Εξωτερικών. Ήταν ο άνθρωπος που έδωσε στη δημοσιότητα τα απόρρητα διπλωματικά έγγραφα, αποκαλύπτοντας στους λαούς του κόσμου τα μυστικά των ιμπεριαλιστικών κυβερνήσεων. Αποκάλυψε επίσης στον λαό της Τουρκίας —τότε ακόμη λαό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας— ότι, βάσει συμφωνίας μεταξύ των δυνάμεων της Αντάντ, η πρωτεύουσά τους, η τότε Κωνσταντινούπολη και σημερινή Ισταμπούλ, είχε παραχωρηθεί εκ των προτέρων στον τσάρο.¹¹Πρόκειται κυρίως για τη μυστική Συμφωνία της Κωνσταντινούπολης του 1915, με την οποία η Βρετανία και η Γαλλία αναγνώριζαν τις ρωσικές αξιώσεις στην Κωνσταντινούπολη και στα Στενά, σε περίπτωση νίκης της Αντάντ. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, η σοβιετική κυβέρνηση δημοσίευσε τα μυστικά διπλωματικά έγγραφα της τσαρικής και της Προσωρινής Κυβέρνησης. Ως ιδρυτής εκ του μηδενός και κατόπιν διοικητής του Κόκκινου Στρατού, συνέτριψε, επιβαίνοντας στο περίφημο θωρακισμένο τρένο του, τους Λευκούς, οι οποίοι υποστηρίζονταν από δεκατέσσερις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Υπήρξε ένας από τους δύο επίτιμους προέδρους της Κομμουνιστικής Διεθνούς, που ιδρύθηκε το 1919 —ο άλλος ήταν, φυσικά, ο Λένιν.¹²Η Κομμουνιστική ή Τρίτη Διεθνής ιδρύθηκε στη Μόσχα τον Μάρτιο του 1919. Ο Τρότσκι συνέταξε το Μανιφέστο της Κομμουνιστικής Διεθνούς προς τους εργάτες όλου του κόσμου, το οποίο εγκρίθηκε ομόφωνα στις 6 Μαρτίου. Ο ίδιος και ο Λένιν εξελέγησαν επίτιμοι πρόεδροι, ενώ την εκτελεστική προεδρία ανέλαβε ο Γκριγκόρι Ζινόβιεφ. Ο Τρότσκι ήταν επίσης ένας μαρξιστής διανοούμενος που αναμετρήθηκε σε σκληρές πολεμικές με παγκοσμίου φήμης αστούς διανοουμένους του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Με μια πρόζα όχι λιγότερο ποιητική από εκείνη του Πούσκιν ή του Μαγιακόφσκι, των μεγαλύτερων Ρώσων ποιητών, τους ξεσκέπαζε με ακρίβεια χειρουργικού νυστεριού, χωρίς να τους αφήνει άλλη επιλογή από το να τραπούν σε φυγή, δίχως καν να κοιτάξουν πίσω. Μέχρι σήμερα παραμένει η υψηλότερη κορυφή ανάμεσα στους πνευματικούς κληρονόμους του Μαρξ.¹³Η λογοτεχνική και θεωρητική έκταση του Τρότσκι αποτυπώνεται ιδιαίτερα σε έργα όπως η Ιστορία της Ρωσικής Επανάστασης, η αυτοβιογραφία Η ζωή μου και το Λογοτεχνία και Επανάσταση.

Όσα ακολούθησαν —αν ρωτούσε κανείς τον ίδιο— ήταν ακόμη σημαντικότερα από εκείνα που αναφέραμε ήδη. Με τον διεθνιστικό αγώνα του ενάντια στον εκτροχιασμό, υπό την ηγεσία του Στάλιν, της παγκόσμιας επανάστασης που είχε αρχίσει τον Οκτώβριο του 1917· με την ολοκληρωμένα μαρξιστική ανάλυση αυτού του εκφυλισμού στην Προδομένη Επανάσταση·¹⁴Η Προδομένη Επανάσταση γράφτηκε το 1936 και αποτελεί τη συστηματικότερη παρουσίαση της ανάλυσης του Τρότσκι για τη σταλινική γραφειοκρατία. Ο Τρότσκι χαρακτήριζε την ΕΣΣΔ «εκφυλισμένο εργατικό κράτος»: οι καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας είχαν ανατραπεί, η εργατική τάξη είχε χάσει την πολιτική εξουσία από μια προνομιούχα γραφειοκρατική κάστα, αλλά διατηρούνταν ακόμη οι κοινωνικές σοσιαλιστικές κατακτήσεις. Υποστήριζε, επομένως, όχι ενάντια στην πορεία προς μια καπιταλιστική παλινόρθωση, μια πολιτική -και όχι κοινωνική- επανάσταση που θα αποκαθιστούσε τη σοβιετική δημοκρατία. και με την ίδρυση της Τέταρτης Διεθνούς¹⁵Η Τέταρτη Διεθνής ιδρύθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1938, σε ιδρυτική συνδιάσκεψη κοντά στο Παρίσι. Συμμετείχαν αντιπρόσωποι οργανώσεων από έντεκα χώρες και εγκρίθηκε το Μεταβατικό Πρόγραμμα, το οποίο συνέδεε τους άμεσους αγώνες των εργαζομένων με την πάλη για την εργατική εξουσία. —μιας σχετικά αδύναμης οργάνωσης που επιδίωξε να πάρει τη θέση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, την οποία διέλυσε ο Στάλιν το 1943¹⁶Το Προεδρείο της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς πρότεινε επίσημα τη διάλυσή της στις 15 Μαΐου 1943 και η απόφαση ανακοινώθηκε λίγες ημέρες αργότερα. Η επίσημη αιτιολογία επικαλούνταν την ωρίμανση των εθνικών κομμουνιστικών κομμάτων και τις διαφορετικές συνθήκες κάθε χώρας. Πολιτικά, όμως, η διάλυση αποτελούσε χειρονομία της σταλινικής ηγεσίας προς τους δυτικούς συμμάχους της ΕΣΣΔ, ώστε να τους διαβεβαιώσει ότι η Μόσχα δεν επιδίωκε πλέον την εξάπλωση της παγκόσμιας επανάστασης., αλλά της οποίας η σημαία εξακολουθεί, ενενήντα χρόνια αργότερα, να υψώνεται στους μεγάλους αγώνες του παγκόσμιου προλεταριάτου—, ο Τρότσκι κατέκτησε τη θέση του ανάμεσα στους μεγαλύτερους μαρξιστές επαναστάτες του 20ού αιώνα. Οι συνεισφορές αυτές αποτέλεσαν ανάσα της ζωής για το παγκόσμιο προλεταριάτο και τον διεθνισμό στις πιο σκοτεινές στιγμές του περασμένου αιώνα.

Μολονότι το κράτος που ιδρύθηκε υπό την ηγεσία του Λένιν και του Τρότσκι κατέρρευσε πριν από τριάντα πέντε χρόνια¹⁷Η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών ιδρύθηκε επίσημα στις 30 Δεκεμβρίου 1922, ως ομοσπονδία των πρώτων σοβιετικών δημοκρατιών που είχαν προκύψει από την Οκτωβριανή Επανάσταση και τον εμφύλιο πόλεμο. Έπαψε να υπάρχει τον Δεκέμβριο του 1991: στις 25 Δεκεμβρίου παραιτήθηκε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και στις 26 Δεκεμβρίου το Ανώτατο Σοβιέτ αναγνώρισε επισήμως τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Επομένως, το 2026 συμπληρώνονται τριάντα πέντε χρόνια από την κατάρρευσή της., εξακολουθεί να αποτελεί τον μεγαλύτερο φάρο ελπίδας στην ιστορία της ανθρωπότητας. Για μεγάλο χρονικό διάστημα ο Λένιν δεν περιοριζόταν στο να δίνει το όνομά του σε δρόμους. Ήταν ένας ηγέτης του οποίου τα αγάλματα υψώνονταν σε ολόκληρο τον κόσμο και ο οποίος μουμιοποιήθηκε τόσο κυριολεκτικά όσο και —δυστυχώς— μεταφορικά.¹⁸Μετά τον θάνατο του Λένιν, τον Ιανουάριο του 1924, το σώμα του ταριχεύτηκε και εκτέθηκε σε μαυσωλείο στην Κόκκινη Πλατεία. Η «μεταφορική μουμιοποίηση» αναφέρεται στη μετατροπή του Λένιν από ζωντανό επαναστάτη και διαλεκτικό στοχαστή σε ακίνδυνο κρατικό σύμβολο και πηγή αποσπασμένων, δογματικά χρησιμοποιούμενων παραθεμάτων. Από την άλλη πλευρά, δεν γνωρίζουμε πόσοι δρόμοι, σε πόσες πόλεις και χώρες, έχουν πάρει το όνομα του Τρότσκι. Υπάρχει μια μικρή πιθανότητα να συνέβη κάτι τέτοιο σε ορισμένες επαναστατικές περιόδους: στο Τορίνο, κατά το Biennio Rosso —την «Κόκκινη Διετία» του 1919-1920— στην Κίνα το 1925 ή το 1927, ή στην Ισπανία μεταξύ 1936 και 1939, και ιδιαίτερα στη Βαρκελώνη το 1937.¹⁹Το Biennio Rosso ήταν η μεγάλη επαναστατική άνοδος που συγκλόνισε την Ιταλία το 1919-1920, με μαζικές απεργίες, καταλήψεις γης και εργοστασίων και τη δημιουργία εργοστασιακών συμβουλίων, ιδιαίτερα στο Τορίνο. Οι αναφορές στην Κίνα του 1925 και του 1927 παραπέμπουν στο επαναστατικό κύμα, στις μεγάλες εργατικές απεργίες και στις εξεγέρσεις της Σαγκάης και της Καντόνας. Η αναφορά στη Βαρκελώνη του 1937 αφορά κυρίως τις «Ημέρες του Μάη», όταν επαναστάτες εργάτες, αναρχικοί και αγωνιστές του POUM αντιστάθηκαν στην καταστολή της δημοκρατικής κυβέρνησης και των σταλινικών που επιχειρούσαν με τη βία να περιστείλουν το επαναστατικό περιεχόμενο της επανάστασης. Παρατηρήστε ότι όλα αυτά τα παραδείγματα ανάγονται στην περίοδο πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τον πόλεμο, όταν ο σταλινισμός εδραιώθηκε ως διεθνές σύστημα, η πιθανότητα περιορίστηκε δραματικά, ακόμη και σε επαναστατικές περιόδους. Ίσως να συνέβη κατά τη Βολιβιανή Επανάσταση του 1952, όταν οι τροτσκιστές διεκδικούσαν την ηγεσία της.²⁰Το τροτσκιστικό Εργατικό Επαναστατικό Κόμμα —Partido Obrero Revolucionario (POR)— είχε αποκτήσει σημαντική επιρροή στους μεταλλωρύχους και στο εργατικό κίνημα πριν από την Επανάσταση του 1952. Οι Θέσεις του Πουλακάγιο του 1946, επηρεασμένες από το Μεταβατικό Πρόγραμμα, είχαν υιοθετηθεί από την Ομοσπονδία Μεταλλωρύχων. Ίσως σε κάποια «απελευθερωμένη» ορεινή κωμόπολη που καταλήφθηκε προσωρινά από τροτσκιστές αντάρτες στο Περού ή στην Αργεντινή κατά τη δεκαετία του 1960.²¹Στο Περού, ο τροτσκιστής ηγέτης Ούγο Μπλάνκο οργάνωσε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ένα μαζικό κίνημα αγροτών και ιθαγενών στην κοιλάδα Λα Κονβενσιόν, με ένοπλες ομάδες αυτοάμυνας. Στην Αργεντινή, οργανώσεις με τροτσκιστικές καταβολές στράφηκαν επίσης προς τον αντάρτικο αγώνα, αν και ορισμένες απομακρύνθηκαν στη συνέχεια από τον τροτσκισμό και υιοθέτησαν γκεβαρικές ή μαοϊκές αντιλήψεις. Ή ίσως σε κάποια «κόκκινη» πόλη της Σρι Λάνκα κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, όταν ο τροτσκισμός αποτελούσε το κυρίαρχο σοσιαλιστικό ρεύμα.²²Το Κόμμα Λάνκα Σάμα Σαμάγια —Lanka Sama Samaja Party (LSSP)— ιδρύθηκε το 1935 στην τότε Κεϋλάνη και από το 1940 απέκτησε σαφή τροτσκιστικό προσανατολισμό. Υπήρξε ένα από τα ελάχιστα μαζικά τροτσκιστικά κόμματα στον κόσμο, με ισχυρή κοινοβουλευτική, συνδικαλιστική και κοινωνική παρουσία. Διαδραμάτισε ηγετικό ρόλο στο μεγάλο Χαρτάλ του 1953, μια πανεθνική γενική απεργία που προσέλαβε χαρακτηριστικά λαϊκής εξέγερσης. Η είσοδός του, όμως, σε αστική κυβέρνηση συνασπισμού το 1964 προκάλεσε βαθιά κρίση και διάσπαση στο διεθνές τροτσκιστικό κίνημα. Θα μπορέσουμε να γιορτάσουμε αυτά και άλλα παραδείγματα μόνον όταν οι ιστορικοί τα φέρουν στο φως. Ακόμη κι έτσι, θα ήταν εκπληκτικό αν ο συνολικός αριθμός τους ξεπερνούσε τα δάχτυλα των δύο χεριών.

Επιστρέψτε τώρα στην αρχή και διαβάστε ξανά για αυτή τη μορφή του 20ού αιώνα, ώστε να θυμηθείτε για ποιον άνθρωπο μιλάμε. Ύστερα σκεφτείτε το εξής: στις περίπου διακόσιες χώρες της υφηλίου, μέσα σε χιλιάδες —και σε ορισμένες περιπτώσεις δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες— πόλεις και κωμοπόλεις, αναλογιστείτε πόσοι δρόμοι φέρουν τα ονόματα αιμοσταγών δικτατόρων, ζάπλουτων καπιταλιστών, πολιτικών απατεώνων, αδίστακτων στρατηγών, ανίκανων γραφειοκρατών, κλεφτών, καθαρμάτων, μέτριων συγγραφέων, «διάσημων καλλιτεχνών» και εκατομμυρίων ανθρώπων των οποίων τα ονόματα κανείς δεν πρόκειται να θυμάται. Κι όμως, πιθανότατα δεν υπήρχε ούτε ένας δρόμος που να φέρει το όνομα του ενός από τους δύο θεμελιωτές της ένδοξης Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών —του κράτους που, σχεδόν σε ολόκληρη τη διάρκεια του 20ού αιώνα, έσπερνε τον τρόμο στις καρδιές των καπιταλιστών όλου του κόσμου και των στρατηγών του ΝΑΤΟ. Ή, για να είμαστε ακριβείς, δεν υπήρχε μέχρι τώρα. Τώρα υπάρχει — κανείς, φυσικά, δεν γνωρίζει για πόσο. Πραγματικά συγκλονιστικό, σύντροφε. Ή, για να χρησιμοποιήσουμε εκείνη την απαράμιλλη λέξη που μοιράζονται δύο όμορφες γλώσσες του λατινογενούς κόσμου: fenomenal [φανταστικό]!

Μοιάζει σαν να ήταν μόλις χθες όταν λέγαμε: «Μπαίνουμε στον 21ο αιώνα». Σχεδόν μέσα σε ένα ανοιγοκλείσιμο των ματιών, φτάσαμε να λέμε ότι έχουμε ήδη συμπληρώσει το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα. Σήμερα βρισκόμαστε στα μέσα του 2026 και βαδίζουμε προς το τέλος του. Ανάμεσά μας και στο 2028 μεσολαβεί μονάχα ένας ολόκληρος χρόνος. Το 2028 συμπληρώνονται ενενήντα χρόνια από την ίδρυση της Τέταρτης Διεθνούς.²³Η Τέταρτη Διεθνής ιδρύθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1938, σε συνδιάσκεψη που πραγματοποιήθηκε στο σπίτι του Αλφρέντ Ροσμέρ, στο Περιγύ, κοντά στο Παρίσι. Επομένως, η 90ή επέτειος της ίδρυσής της συμπληρώνεται στις 3 Σεπτεμβρίου 2028. Η ιδρυτική συνδιάσκεψη ενέκρινε το Μεταβατικό Πρόγραμμα και αντιπροσωπεύονταν άμεσα οργανώσεις από έντεκα χώρες. Ας θέσουμε αυτή την επέτειο στο επίκεντρο και ας μεταφέρουμε σε όλους τους λαούς του κόσμου την ανόθευτη ιστορία τής επανάστασης και της αντεπανάστασης του 20ού αιώνα. Ας τους τη μεταφέρουμε, ώστε να μπορέσουμε να οπλιστούμε ξανά για να επιβιώσουμε από την επερχόμενη αναμέτρηση, η οποία απειλεί την ανθρωπότητα με τον φασισμό, τον παγκόσμιο πόλεμο, τον πυρηνικό όλεθρο και την κλιματική καταστροφή.

19 Αυγούστου 2026

Μετάφραση – σημειώσεις Αρ. Μα.

(με τη συμβολή του Γιαν. Σιμ. – επιμέλεια Θ.Κ.)