Η ειδική στρατιωτική επιχείρηση «Ζ» τον Φεβρουάριο του 2022 άλλαξε ριζικά τη μορφή του εμφυλίου πολέμου στην Ουκρανία που μαινόταν από το 2014. Αν σήμερα ζούσαν ο θρυλικός Γκίβι και ο Μοζγκοβόι, οι δυνάμεις τους —όπως η μονάδα «Σομαλία» του Γκίβι, ο οποίος ως πρώην ειδικευμένος χειριστής και διοικητής αρμάτων μάχης διέθετε και χρησιμοποιούσε τεθωρακισμένα T-72— μάλλον θα είχαν πολύ μικρότερη αποτελεσματικότητα. Αυτό συμβαίνει καθώς το πεδίο της μάχης και στις δύο πλευρές χαρακτηρίζεται πλέον από χαρακώματα που μοιάζουν με αυτά του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ τα σμήνη των drones που υπερίπτανται έχουν αναλάβει τον κεντρικό ρόλο των επιχειρήσεων.
Ο «Νόμος της Ανισόμερης και Συνδυασμένης Ανάπτυξης», του οποίου οι ρίζες βρίσκονται ήδη στις αναλύσεις των Μαρξ και Ένγκελς τη δεκαετία του 1850 και διαμορφώθηκε περαιτέρω από τον Τρότσκι από το 1905 έως τα μεταγενέστερα έργα του, προσφέρει ένα μοναδικό πρίσμα για την κατανόηση της ανάπτυξης των κοινωνιών. Εφαρμοσμένος στον στρατιωτικό τομέα, ο νόμος αυτός περιγράφει πώς παρωχημένες, παραδοσιακές μορφές πολέμου συνδυάζονται άμεσα με τεχνολογίες αιχμής, προσπερνώντας ολόκληρες γενιές εξοπλισμού. Η στρατιωτική σύγκρουση ΝΑΤΟ-Ρωσίας στην Ουκρανία αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του φαινομένου στον 21ο αιώνα.
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, πάνω από τα χαρακώματα που έχουν εκταθεί τα τελευταία χρόνια, πετούν χιλιάδες drones FPV (First Person View) με τεχνητή νοημοσύνη, συνδεδεμένα σε πραγματικό χρόνο με δορυφορικά δίκτυα (όπως το Starlink) και ψηφιακά συστήματα διαχείρισης μάχης. Για δεκαετίες, το νατοϊκό στρατιωτικό δόγμα βασιζόταν σε πανάκριβα, υπερεξελιγμένα συστήματα, όπως άρματα μάχης αξίας εκατομμυρίων ή μαχητικά αεροσκάφη. Η Ουκρανία, μην έχοντας την οικονομική ή στρατιωτική δυνατότητα να ανταγωνιστεί τη Ρωσία σε συμβατική αεροπορία ή βαρύ οπλισμό, προσπέρασε αυτό το στάδιο εξέλιξης, συνδυάζοντας φθηνά εμπορικά drones των 400€ με αυτοσχέδιες εκρηκτικές κεφαλές και λογισμικό ανοιχτού κώδικα 1 Προγράμματα υπολογιστή των οποίων ο κώδικας είναι ελεύθερα προσβάσιμος στο κοινό. Επιτρέπει σε προγραμματιστές και στρατιώτες να τροποποιούν, να βελτιώνουν και να προσαρμόζουν το λογισμικό των drones στις ανάγκες της μάχης άμεσα, χωρίς εξάρτηση από μεγάλες εταιρείες.. Το αποτέλεσμα είναι ένα drone των 400€ να μπορεί να εξουδετερώσει ένα άρμα μάχης εκατομμυρίων, αλλάζοντας δραματικά τη σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας στον πόλεμο.
Προάγγελος αυτής της μορφής πολέμου ήταν, για όσους θυμούνται, η στρατιωτική σύγκρουση στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020. Τότε, το Αζερμπαϊτζάν χρησιμοποίησε τουρκικά και ισραηλινά drones, διαλύοντας μέσα σε λίγες εβδομάδες τα αρμενικά άρματα μάχης, το συμβατικό πυροβολικό και την αεράμυνα μέσα στα χαρακώματα, αποδεικνύοντας ότι τα παραδοσιακά δόγματα πολέμου είχαν πλέον ξεπεραστεί. Στις παραδοσιακές στρατιωτικές δομές, η καινοτομία κινείται από πάνω προς τα κάτω μέσω κρατικών αμυντικών βιομηχανιών και απαιτεί χρόνια. Στην Ουκρανία, αντίθετα, παρατηρούμε τη «συνδυασμένη ανάπτυξη στην παραγωγή»: ουκρανικές ομάδες μηχανικών πληροφορικής και στρατιωτών τροποποιούν λογισμικό μέσα σε λίγες ώρες στο μέτωπο, συνδυάζοντας το προηγμένο λογισμικό της Σίλικον Βάλεϊ με τη βιομηχανική παραγωγή εξαρτημάτων μέσω τρισδιάστατης εκτύπωσης (3D printing) σε τοπικά γκαράζ.
Η ανισόμερη πλευρά του νόμου στην περίπτωση της Ρωσίας έγκειται στο ότι επιστράτευσε παρωχημένα σοβιετικά αποθέματα (όπως άρματα μάχης T-62 και T-54 των δεκαετιών του ’50 και του ’60) λόγω εύκολης συντήρηση και χρήσης. Η συνδυασμένη πλευρά έγκειται στο ότι προσαρμόζει στα παλιά αυτά μέσα υπερσύγχρονα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου (EW)2Ηλεκτρονικός Πόλεμος (EW – Electronic Warfare): Η χρήση της ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας (σήματα ραδιοσυχνοτήτων, radar, GPS) για την παρεμβολή, την εξουδετέρωση ή την παραπλάνηση των εχθρικών επικοινωνιών, των drones και των συστημάτων κατεύθυνσης όπλων., κατευθυνόμενες βόμβες ολίσθησης 3Συμβατικές βόμβες πυρομαχικών στις οποίες προστίθενται πτυσσόμενα φτερά και σύστημα καθοδήγησης (GPS/GLONASS). Αφήνονται από αεροσκάφη από μεγάλες αποστάσεις (εκτός εμβέλειας της εχθρικής αεράμυνας) και «γλιστρούν» στον αέρα διανύοντας δεκάδες χιλιόμετρα μέχρι να πλήξουν τον στόχο με μεγάλη ακρίβεια. και μαζική εγχώρια παραγωγή drones (όπως τα Shahed/Geran και Lancet).
Αυτή η διαρκής διαλεκτική επίθεσης και άμυνας αποτυπώνεται ανάγλυφα και στη μορφή των τεθωρακισμένων. Η απόλυτη κυριαρχία των drones FPV ανάγκασε τα άρματα μάχης να μεταμορφωθούν οπτικά με την προσθήκη αυτοσχέδιων και βιομηχανικών μεταλλικών θωρακίσεων —τα περίφημα «άρματα-χελώνες»— κάλυψε πλήρως τα σκάφη τους με επιπλέον στρώματα χάλυβα, μετατρέποντάς τα σε κινητά οχυρά που αποσκοπούν στην απορρόφηση των πληγμάτων. Ταυτόχρονα όμως, η θωράκιση αυτή δεν είναι μόνο υλική αλλά και ψηφιακή. Κάθε ομάδα ελιγμού ή μεμονωμένο άρμα φέρει πλέον πάνω του συμπαγείς σταθμούς Ηλεκτρονικού Πολέμου και παρεμβολείς συχνοτήτων (jammers). Τα μηχανήματα αυτά δημιουργούν μια φορητή «ηλεκτρομαγνητική ομπρέλα» γύρω από τις μονάδες, νεκρώνοντας τα σήματα τηλεκατεύθυνσης των εχθρικών drones την ώρα που πλησιάζουν. Έτσι, το σύγχρονο άρμα μάχης δεν διεξάγει πλέον μόνο έναν μηχανικό πόλεμο πυρός, αλλά έναν ταυτόχρονο ηλεκτρονικό πόλεμο επιβίωσης σε επίπεδο διμοιρίας.
Ο Νόμος της Ανισόμερης και Συνδυασμένης Ανάπτυξης στον πόλεμο δείχνει ότι η στρατιωτική ισχύς δεν εξαρτάται πλέον μόνο από το πόσο «προηγμένος» είναι ένας στρατός φαινομενικά, αλλά από το πόσο γρήγορα μπορεί να συνδυάσει τη φθηνή τεχνολογία αιχμής με τις βασικές, σκληρές πραγματικότητες του πεδίου της μάχης. Για δεκαετίες, το στρατιωτικό δόγμα του ΝΑΤΟ βασιζόταν σε μικρούς, υπερεξελιγμένους επαγγελματικούς στρατούς, οι οποίοι στηρίζονταν στην αεροπορική υπεροχή, την τεχνολογία αιχμής (συστήματα stealth, έξυπνα πυρομαχικά) και τους ταχείς ελιγμούς. Ο πόλεμος στην Ουκρανία διέλυσε πλήρως αυτή τη βεβαιότητα, αποδεικνύοντας ότι η τεχνολογία αιχμής δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται από όγκο, βιομηχανική αντοχή και ταχύτητα προσαρμογής.
Το ΝΑΤΟ σήμερα αναγκάζεται να επανεξετάσει ριζικά το στρατιωτικό του δόγμα σε 5 θεμελιώδεις άξονες. Πρώτον, στην επιστροφή της «Μάζας» και των Αποθεμάτων. Πριν από το 2022, το ΝΑΤΟ έδινε έμφαση στην ακρίβεια αντί για την ποσότητα, ωστόσο, ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε ότι μια σύγκρουση υψηλής έντασης καταναλώνει υλικό με εφιαλτικούς ρυθμούς. Συνειδητοποιώντας ότι τα αποθέματα πυρομαχικών (όπως τα βλήματα πυροβολικού των 155mm) εξαντλούνται μέσα σε εβδομάδες, η Συμμαχία αναπροσαρμόζει το δόγμα της, απαιτώντας πλέον τεράστια εθνικά αποθέματα, μόνιμες γραμμές παραγωγής στην αμυντική βιομηχανία και σχεδιασμό για πόλεμο φθοράς μακράς διαρκείας.
Δεύτερον, στην αλλαγή τακτικής λόγω διαφάνειας του πεδίου της μάχης. Λόγω της πανταχού παρουσίας των drones (αναγνωριστικών και FPV) και των δορυφόρων, πλέον τίποτα δεν μένει κρυφό στο μέτωπο. Το παραδοσιακό δόγμα του ΝΑΤΟ για τη συγκέντρωση μεγάλων σχηματισμών αρμάτων μάχης (ταγμάτων ή ταξιαρχιών) με σκοπό τη διάσπαση των εχθρικών γραμμών θεωρείται πλέον αυτοκτονικό. Έτσι, πλέον αναγκάστηκε να επανασχεδιάσει τις τακτικές της υιοθετώντας τη διάχυση δυνάμεων, τη χρήση μικρότερων και ευέλικτων μονάδων, την αυστηρή παραλλαγή και τη συνεχή μετακίνηση.
Τρίτον, στην αεράμυνα πολλαπλών στρωμάτων και τον ηλεκτρονικό πόλεμο. Τα drones δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως βοηθητικό μέσο, αλλά ως κύριο όπλο κρούσης και αναγνώρισης. Καθώς είναι οικονομικά ασύμφορο να καταρρίπτονται drones των 500 ευρώ με πυραύλους PATRIOT των 3 εκατομμυρίων, το ΝΑΤΟ ενσωματώνει μαζικά φθηνά αντιαεροπορικά συστήματα πυροβολικού, αυτόνομα πολυβόλα και όπλα κατευθυνόμενης ενέργειας (Laser). Παράλληλα, ο ηλεκτρονικός πόλεμος (παρεμβολές GPS και συχνοτήτων) καθίσταται βασικό όπλο πρώτης γραμμής, καθιστώντας απαραίτητο για κάθε μικρή μονάδα να διαθέτει φορητά συστήματα παρεμβολής.
Τέταρτον, στην απώλεια της εξασφαλισμένης αεροπορικής υπεροχής. Το αμερικανικό και νατοϊκό δόγμα βασιζόταν ανέκαθεν στην παραδοχή ότι η αεροπορία θα κυριαρχούσε στους αιθέρες από την πρώτη ημέρα των επιχειρήσεων. Στην Ουκρανία, ωστόσο, τα πυκνά δίκτυα αεράμυνας και των δύο πλευρών κατέστησαν τον εναέριο χώρο εξαιρετικά επικίνδυνο. Έτσι, το ΝΑΤΟ εκπαιδεύεται πλέον στο σενάριο του «Αμφισβητούμενου Εναέριου Χώρου», όπου οι επίγειες δυνάμεις καλούνται να πολεμήσουν χωρίς να θεωρούν δεδομένη τη συνεχή αεροπορική υποστήριξη.
Πέμπτον, στην επιτάχυνση του κύκλου καινοτομίας και την ευελιξία προμηθειών. Πλέον, ο κύκλος αναβάθμισης ενός λογισμικού ή ενός drone διαρκεί ημέρες και όχι χρόνια. Για τον λόγο αυτό, η Συμμαχία προσπαθεί να παρακάμψει τις δυσκίνητες γραφειοκρατικές διαδικασίες προμηθειών —οι οποίες απαιτούσαν 5 έως 10 χρόνια για την ένταξη ενός νέου συστήματος— και να υιοθετήσει μοντέλα ευέλικτης ανάπτυξης μεταφέροντας περισσότερη πρωτοβουλία και κονδύλια στους διοικητές του πεδίου.
Έτσι, το ΝΑΤΟ μετατοπίζεται πλέον από το μοντέλο του «μικρού, έξυπνου και ακριβού στρατού» σε ένα μοντέλο «υβριδικής ισχύος», το οποίο συνδυάζει την υψηλή τεχνολογία με τη μαζική παραγωγή, τα φθηνά αυτόνομα συστήματα και την ικανότητα διεξαγωγής πολέμου φθοράς. Αν και η Ουκρανία αποτελεί το μοναδικό μέτωπο σύγκρουσης πλήρους κλίμακας 4Γενικευμένος πόλεμος υψηλής έντασης όπου επιστρατεύεται το σύνολο των στρατιωτικών και βιομηχανικών δυνατοτήτων των εμπλεκόμενων κρατών κατά μήκος μιας εκτεταμένης γραμμής μετώπου όπου όλα τα προαναφερθέντα φαινόμενα εκδηλώνονται ταυτόχρονα, τα ίδια ακριβώς χαρακτηριστικά εμφανίζονται διασπαρμένα και σε διάφορες άλλες εστίες αναφλέξεων παγκοσμίως.
Στην Μιανμάρ, οι δυνάμεις του PDF (People’s Defence Force) πολεμούν την κυβέρνηση όχι με αεροπορία ή βαριά όπλα, αλλά με FPV drones και drones ρίψης βλημάτων όλμου, τα οποία κατασκευάζονται σε αυτοσχέδια εργαστήρια στη ζούγκλα με τη χρήση τρισδιάστατων εκτυπωτών (3D printers) (πιθανώς πολλά και να αγοράζονται απο το εξωτερικό). Στον πόλεμο με το Ιράν, η Τεχεράνη ανέπτυξε drones αυτοκτονίας, τα οποία κοστίζουν μόλις 20.000–40.000 δολάρια το καθένα και στόχος τους δεν είναι η αεροπορική υπεροχή με την παραδοσιακή έννοια, αλλά η ταυτόχρονη εξαπόλυση εκατοντάδων φθηνών στόχων που «πνίγουν» και εξαντλούν τα πανάκριβα συστήματα αεράμυνας του αντικειμενικού στόχου που είναι το Iron Dome οι Patriot κ.ο.κ. Παράλληλα, όπως είναι γνωστό, το Ιράν λειτουργεί ως ο κεντρικός τροφοδότης και εκπαιδευτής του Άξονα της Αντίστασης (Χούθι, Χεζμπολάχ, πολιτοφυλακές στο Ιράκ, Παλαιστινιακή Αντίσταση), παρέχοντας έτοιμα συστήματα, εξαρτήματα, αλλά και την τεχνογνωσία για τοπική συναρμολόγηση. Στην Υεμένη, οι ηρωικοί αντάρτες της Ανσάρ Αλλάχ (Χούθι) χρησιμοποιούν μαζικά drones μακράς εμβέλειας, μη επανδρωμένα σκάφη επιφανείας (USVs – θαλάσσια drones) και πυραύλους. Ένα drone αξίας 10.000–20.000 δολαρίων αναγκάζει τα αμερικανικά και ευρωπαϊκά πολεμικά πλοία να εκτοξεύουν πυραύλους αεράμυνας κόστους 1 έως 4 εκατομμυρίων δολαρίων έκαστος για να το καταστρέψουν. Η Χεζμπολάχ στον Λίβανο εξέλιξε το οπλοστάσιό της από απλές, μη κατευθυνόμενες ρουκέτες Katyusha σε ένα εξαιρετικά επικίνδυνο μείγμα drones αναγνώρισης/αυτοκτονίας και πυραύλων υψηλής ακριβείας. Εκτοξεύει drones με οπτική ίνα που δεν επιρεάζονται απο ηλεκτρομαγνητικές παρεμβολές που πετούν σε πολύ χαμηλό ύψος, εκμεταλλευόμενα το ορεινό ανάγλυφο του Νοτίου Λιβάνου, καθιστώντας τον εντοπισμό τους από τα ισραηλινά ραντάρ εξαιρετικά δύσκολο. Όπως συμβαίνει στην Ερυθρά Θάλασσα με τους Χούθι, η εξουδετέρωση ενός drone της Χεζμπολάχ αξίας λίγων χιλιάδων δολαρίων απαιτεί συχνά την εκτόξευση πυραύλων Tamir (Iron Dome) ή David’s Sling, δημιουργώντας τεράστια οικονομική και αποθεματική πίεση στον αντίπαλο. Ακόμη και στον εμφύλιο πόλεμο του Σουδάν, και οι δύο πλευρές προμηθεύονται εμπορικά drones από το εξωτερικό και τα μετατρέπουν σε όπλα ακριβείας, επιτυγχάνοντας στοχευμένα πλήγματα κατά διοικητών και υποδομών σε αστικά κέντρα, χωρίς την ανάγκη παραδοσιακής αεροπορίας, ενώ παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και στις συγκρούσεις στη ζώνη του Σαχέλ.
Όλα δείχνουν ότι βιώνουμε την «δημοκρατικοποίηση» της αεροπορικής ισχύος και αυτό δεν είναι ξέχωρο με την ταξική πάλη και τον αγώνα για την επόμενη έφοδο στον ουρανό. Παλαιότερα, μόνο υπερδυνάμεις με πανάκριβα μαχητικά αεροσκάφη μπορούσαν να κάνουν πλήγματα ακριβείας. Σήμερα, ακόμα και αντάρτικες ομάδες και οι φτωχότερες χώρες του κόσμου αποκτούν την ικανότητα να βλέπουν τα πάντα από τον αέρα και να καταστρέφουν στόχους με ακρίβεια εκατοστού, αλλάζοντας για πάντα τους κανόνες του πολέμου.
Όσο ο ιμπεριαλιστικός καπιταλισμός βυθίζει την ανθρωπότητα στην άβυσσο ενός Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου —με κύριους εχθρούς το Ιράν, τη Ρωσία και την Κίνα, όπως οι ίδιοι οι ιμπεριαλιστές παραδέχονται μέσω του δόγματος Μπρεζίνσκι— τα πρωτοπόρα στοιχεία του προλεταριάτου οφείλουν να οικοδομήσουν το επαναστατικό κόμμα της εργατικής τάξης, βασισμένο στο πρόγραμμα του Μπολσεβικισμού-Λενινισμού. Από τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και την Ευρώπη, μέχρι την Ινδία και την Ιαπωνία, η ανθρωπότητα βυθίζεται στην δεινή ενός Γ’ΠΠ . Η απάντηση της μπολσεβίκικης πρωτοπορίας της εργατικής τάξης στην Ευρώπη δεν μπορεί να παγιδεύεται σε πασιφιστικές διαδηλώσεις, σε αρνήσεις στράτευσης και δράσεις με μοναδικό έτοιμα την ειρήνη. Πρέπει να θυμηθούμε την άποψη των μπολσεβίκων ότι «Είμαστε έτοιμοι να μάθουμε τη στρατιωτική τέχνη, αλλά θέλουμε να τη μάθουμε για τους δικούς μας σκοπούς.» Δεν μπορούμε να είμαστε απλοί θεατές ή θύματα, η προλεταριακή πολιτική απέναντι στον πόλεμο δεν είναι παθητική, αλλά ενεργητική πάνω στα λόγια του Λένιν ότι «Όπου οι αστοί εκπαιδεύουν τους σκλάβους τους για τον πόλεμο, οι επαναστάτες πρέπει να διδάξουν στους εργάτες πώς να χρησιμοποιούν τα όπλα εναντίον των εκμεταλλευτών τους.» 5Β. Ι. Λένιν από το έργο του «Το Στρατιωτικό Πρόγραμμα της Προλεταριακής Επανάστασης» (1916)
Fanis P.
Υποσημειώσεις