Η εισήγηση του Θόδωρου Κουτσουμπού στην κοινή εκδήλωση ΕΕΚ και ΟΚΔΕ-Σπάρτακος
Με σημαντική συμμετοχή πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 27 Μάη 2026 στο Πολιτιστικό κέντρο “Μελίνα Μερκούρη”του δήμου Ιλίου εκδήλωση για τους 200 εκτελεσμένους κομμουνιστές της Καισαριανής και ανάμεσά τους για τους 12 τροτσκιστές-αρχειομαρξιστές, αλλά και για τον Παντελή Πουλιόπουλο και τους 107 εκτελεσμένους στο Κούρνοβο.
Στην εκδήλωση προέδρευε ο σύντροφος Αποστόλης Τσάνο. Ομιλητές ήταν από το Εργατικό Επαναστατικό Κόμμα ο Θόδωρος Κουτσουμπός και από την ΟΚΔΕ-Σπάρτακος ο Δημήτρης Χαροντάκης. Μετά τις δύο εισηγήσεις ακολούθησε συζήτηση. Η εκδήλωση έχει βιντεοσκοπηθεί και θα αναρτηθεί στο διαδίκτυο.
Εδώ δημοσιεύουμε την εισήγηση του Θόδωρου Κουτσουμπού.
Θόδωρος Κουτσουμπός
Καλησπέρα συντρόφισσες και σύντροφοι. Νομίζω ότι είναι μια καλή ευκαιρία. Χαίρομαι που σύντροφοι από την ΟΚΔΕ Σπάρτακος και το ΕΕΚ κάνουν μια τέτοια εκδήλωση. Αφορά την ιστορία μας, αφορά τα θεμέλια του τροτσκιστικού κινήματος και επίσης μια τραγική αλλά ηρωική στιγμή όπου οι τροτσκιστές μαζί με τους υπόλοιπους κομμουνιστές, 200 κομμουνιστές αλλά όχι όλοι μέλη του ΚΚΕ, όπως κάποιοι λένε, διότι ανάμεσά τους ήταν τουλάχιστον 12 τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές και άλλοι διαγραμμένοι που πεθαίνανε στην Καισαριανή με το κεφάλι ψηλά και υψωμένες τις γροθιές.
Μιλάμε για μια μεγάλη στιγμή της ιστορίας του επαναστατικού κινήματος· όταν αποφασίσαμε την εκδήλωση ήταν πολύ κοντά η Πρωτομαγιά, τώρα είμαστε στο τέλος του Μάη, αλλά είναι μία από τις πιο αιματηρές πρωτομαγιές, ίσως η πιο αιματηρή, στην ιστορία του παγκόσμιου εργατικού κινήματος. Ταυτόχρονα σε λίγες μέρες, στις 6 Ιουνίου είναι η επέτειος της εκτέλεσης άλλων 106-107 κομμονιστών που τους πήρανε από το στρατόπεδο της Λάρισας και τους πήγανε και τους εκτελέσανε στο Νεζερό (τωρινό χωριό Άγιος Στέφανος) μετά από την ανατίναξη της σήραγγας και του τρένου στο Κούρνοβο. Μιλάμε για μεγάλα ζητήματα της ιστορίας. Σε αυτούς τους ανθρώπους που πέσανε με το κεφάλι ψηλά, πρώτα-πρώτα θέλουμε να αποτίσουμε φόρο τιμής. Είναι οι ήρωες του εργατικού – επαναστατικού κινήματος.
Το δεύτερο που θα ήθελα να παρατηρήσω είναι το εξής: μιλάμε για το παρελθόν, για τραγικές και ηρωικές στιγμές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμο, όμως μπροστά μας έχουμε μια κίνηση ξανά προς έναν γενικευμένο πόλεμο, προς τον τρίτο παγκόσμιο πόλεμο όπως φαίνεται από τις φλόγες του πολέμου που απλώνονται από την Ουκρανία στη Μέση Ανατολή και τις επιθετικές ιμπεριαλιστικές ενέργειες στη Λατινική Αμερική. Χθες (26 Μαῒου) ο Αμερικανός πρόεδρος Τραμπ ξανά βομβάρδισε το Ιράν, ενώ στο Λίβανο συνεχίζονται οι βομβαρδισμοί του Ισραήλ και κατά αμάχων, στη Γάζα συνεχίζεται η γενοκτονία με την πείνα, τις αρρώστειες, τους βομβαρδισμούς και τις δολοφονίες ηγετών της Χαμάς.
Ο πόλεμος επεκτείνεται σε διεθνή κλίμακα. Η άλλη πλευρά του πολέμου, είναι ο οικονομικός πόλεμο, με τους τρομερούς δασμούς του Τραμπ σε παγκόσμια κλίμακα και στην Ευρώπη. Από όλες τις πλευρές το καπιταλιστικό σύστημα μες στο αδιέξοδό του, ξανά, καθώς δεν μπορεί να λύσει τις αντιφάσεις του, οδηγείται στον πόλεμο – όπως έγινε δύο φορές στον 20ό αιώνα. Το καθήκον των επαναστατών μαρξιστών είναι να οδηγήσουμε την κρίση του καπιταλισμού στη σοσιαλιστική επανάσταση, στην παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση.
Και μια ακόμη παρατήρηση. Το 1944 και στα χρόνια της φασιστικής κατοχής όλης της Ευρώπης, εκτελούσαν με τουφεκισμό ή με απαγχονισμό, κομμουνιστές. Έχουμε εικόνες τόσο από την Ελλάδα όσο και από την Γιουγκοσλαβία, αλλά και από άλλες χώρες της Ευρώπης, που ο γερμανικός ναζιστικός στρατός εκτελούσε αγωνιστές, προσπαθώντας να τρομοκρατήσει με εκτελέσεις. Στις μέρες μας στο Ισραήλ, με πρωτεργάτες τους φασίστες που συμμετέχουν στην κυβέρνηση, ψήφισαν νόμο για την εκτέλεση Παλαιστινίων μαχητών δι’ απαγχονισμού. Είναι φασίστες και δεν είναι το DNA που οδηγεί στο φασισμό, είναι άλλες, κοινωνικές διεργασίες. Διάβαζα παλιά κείμενα που λέγανε «οι Ούννοι κάνουν το φασισμό». Δεν είναι οι Ούννοι που κάνουν το φασισμό, δεν είναι η ράτσα. Οι φασίστες μιλάγανε για τη ράτσα. Ήτανε κοινωνικές διεργασίες στην εποχή της παρακμής του ιμπεριαλιστικού καπιταλισμού που ώθησαν ένα κομμάτι της μπουρζουαζίας στον φασισμό χρησιμοποιώντας τα αφηνιασμένα μικροαστικά στρώματα. Το έχει αναλύσει πάρα πολύ καλά ο Τρότσκι αυτό.
Για την Καισαριανή γνωρίζαμε από πάρα πολλές πηγές, είχαμε περιγραφές της εκτέλεσης των 200 την Πρωτομαγιά του 1944. Υπήρχαν περιγραφές ακόμη και στο περιοδικό Διεθνιστής, αν θυμάμαι καλά, που είχε γραφεί προς το τέλος του μήνα Μαΐου 1944. Δεν θυμάμαι τον αριθμό. Ίσως είναι αριθμός 1 νέα περίοδος. Όπως υπάρχουν περιγραφές που τις χρησιμοποίησαν και σε κινηματογραφικά έργα (το Τελευταίο Σημείωμα, του Παντελή Βούλγαρη), για την εκτέλεση στην Καισαριανή. Αλλά αυτό που προέκυψε με τις φωτογραφίες που βγήκαν στο φως της δημοσιότητας, κατά κάποιον τρόπο, απρόσμενα, σε μια eBay ιντερνετική πώληση φωτογραφιών, στο Βέλγιο, ήταν συγκλονιστικό. Από την πρώτη στιγμή φάνηκε ότι είναι από εκτέλεση στην Καισαριανή. Όποιος έχει πάει στην Καισαριανή, και είδε τις φωτογραφίες με τους μελλοθάνατους που μπαίνουν μέσα, κατάλαβε ότι είναι από την Καισαριανή. Κάτω από την πίεση του κόσμου, το Υπουργείο Πολιτισμού υποχρεώθηκε να τις πάρει. Και έτσι οι φωτογραφίες ανήκουν στο ελληνικό δημόσιο – και πρέπει να βρεθεί τρόπος να εκτίθενται στο μουσείο της Καισαριανής.
Η απρόσμενη δημοσίευση των φωτογραφιών των 200 κομμουνιστών από το Χαϊδάρι μέχρι την στιγμή της εκτέλεσης στην Καισαριανή σκόρπισε ρίγη συγκίνησης και έφερε στην επιφάνεια ζητήματα κρυμμένα ίσως κάτω από το χαλί, ξεχασμένα κάτω από τη σκόνη του χρόνου, με διάφορους τρόπους αλλοίωσης της ιστορικής αλήθειας. Ξανά είδαμε ότι υπάρχει μια έξαψη, πολιτική έξαψη. Άνθρωποι που ήταν μακριά από το κίνημα, όχι μόνο οργανωμένες δυνάμεις, σχεδόν όλες οι αριστερές πολιτικές οργανώσεις γράψανε, αλλά και άλλοι, ευρύτερα στρώματα, μπήκαν σε μια διαδικασία να μιλήσουν. Συγκινήθηκαν κατά πρώτον. Ταυτόχρονα, αποκαλύφθηκε ότι υπάρχουν δύο Ελλάδες, δεν υπάρχει μία Ελλάδα, οι φασίστες πήγαν την ίδια βραδιά και καταστρέψανε την πλάκα που είναι γραμμένα τα ονόματα των διακοσίων.
Τώρα, βέβαια, έχει αποκατεσταθεί η πλάκα, αλλά εγώ θεωρώ ότι θα ήταν καλύτερο η πλάκα η σπασμένη να έχει μείνει κάτω από την αποκαταστημένη στήλη των ονομάτων. Θα ήταν ένα ιστορικό τεκμήριο επίσης, γιατί η ιστορία δεν είναι μια παγιωμένη στιγμή, αλλά είναι μια διαδικασία εξέλιξης και εξέλιξης της πρόσληψης. Σε κάθε περίπτωση, έχουμε αυτές τις φωτογραφίες που δείχνουν ότι οι άνθρωποι, μελλοθάνατοι πάνε στο εκτελεστικό αποσπάσμα, με το κεφάλι ψηλά, θαρραλέοι μπροστά στις σφαίρες του εκτελεστικού αποσπάσματος, σηκώνουνε γροθιά τα χέρια και επιβεβαιώνεται αυτό που από τότε λεγότανε, από κατοίκους και τότε πιτσιρίκια που ακούγανε. Κάποιοι, οι πολλοί τραγουδήσαν το εθνικό ύμνο, και άλλοι τραγούδησαν τη Διεθνή, η μειοψηφία, οι τροτσκιστές ας πούμε. Αυτό επιβεβαιώνεται.
Υπάρχουν δύο Ελλάδες και η Καισαριανή αποδείχνει ποια είναι και ποιοι είναι στη “σωστή πλευρά της ιστορίας”. Ο Μητσοτάκης και τα αστικά κόμματα είναι με τη δική τους πλευρά της ιστορίας, πάντα με το κεφάλαιο, με τους φασίστες, με την κυρίαρχη μπουρζουαζία, με τον ιμπεριαλισμό. Από την άλλη είναι η δική μας πλευρά της ιστορίας, η ιστορία των 200 κομμουνιστών ηρώων της Καισαριανής, εμείς που παλεύουμε ενάντια σε όλους αυτούς, για να ανατρέψουμε αυτό το στυγνό και απάνθρωπο καπιταλιστικό σύστημα.
Αυτό το θέμα δημιούργησε έξαψη όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά επίσης διεθνώς. Και, ας το πούμε, μια μεγάλη ευρωπαϊκή εφημερίδα, ο Guardian, είχε μεγάλο άρθρο για το γεγονός και μάλιστα πήρε και συνέντευξη από ποιον; από έναν τροτσκιστή, τον σύντροφο Βαγγέλη Σακκάτο που μένει στην Καισαριανή, αλλά είναι γνωστότερος ως τροτσκιστής.
Η σωστή λοιπόν πλευρά της ιστορίας, βλέπουμε ποια είναι.
Οι άλλοι ήταν με τους ναζί. Μαζί με τους Γερμανούς εκτελεστές, μαζί με το εκτελεστικό απόσπασμα της Wehrmacht, του κανονικού γερμανικού στρατού. Δεν ήταν κάποιες παραστρατιωτικές οργανώσεις SA και SS, ήταν ο κανονικός στρατός της Γερμανίας, το εκτελεστικό απόσπασμα. Πίσω από αυτούς ήταν επίσης και Έλληνες συνεργάτες τους, οι δοσίλογοι, ένοπλες στρατιωτικές δυνάμεις, οι οποίοι απ’ ό,τι λένε οι μαρτυρίες βουτάγανε απ’ τους εκτελεσμένους ρούχα, κι ό,τι μπορούσαν να βρούνε, ρολόγια κ.ά. – κάναν πλιάτσικο.
Ας δούμε τώρα πώς, ποια ήταν η αφορμή της εκτέλεσης.
Καλό είναι δηλαδή τα ζητήματα της ιστορίας να μας απασχολήσουν, γιατί μια επαναστατική πολιτική τωρινή, του παρόντος, δεν μπορεί να είναι απλά μια αναδρομή στο παρελθόν, ταυτόχρονα πρέπει να είναι σύγχρονη. Αλλά πρέπει να πατάει σε μια ιστορική βάση. Και αυτή η ιστορική βάση είναι ο μαρξισμός, είναι τα μαθήματα, είναι οι εμπειρίες από την παγκόσμια πράξη του προλεταριάτου.
Άρα είναι μια μεγάλη στιγμή της ιστορίας μας. Ο Τροτσκι έχει γράψει στη Νέα Πορεία ένα κεφάλαιο για την «Παράδοση και επαναστατική πολιτική». Η παράδοση έχει δύο πλευρές. Υπάρχει και μια συντηρητική πλευρά στην παράδοση, δηλαδή να μείνεις στο παρελθόν, αλλά ταυτόχρονα δεν μπορείς να προχωρήσεις μπροστά αν δεν βασιστείς σε αυτή την παράδοση, που πρέπει να αναζωογονήσεις με το νέο, με τα καινούργια μέσα και να παλέψεις. Αλλά βασιζόμαστε σε μια επαναστατική παράδοση. Να το πω με όρους που κάποιοι σύντροφοι το καταλαβαίνουν, ελπίζω και καλά. Ο Νεύτωνας, ένας πολύ μεγάλος φυσικό-μαθηματικός, είχε πει: «Είδα μακριά, γιατί πάτησα σε ώμους γιγάντων». Μπορούμε να δούμε μακριά, αν πατήσουμε σε ώμους γιγάντων. Και γίγαντες είναι οι δικοί μας ήρωες, οι εκτελεσμένοι κομμουνιστές και τροτσκιστές, και οι θεμελιωτές του κινήματος, ο Μάρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν, ο Τρότσκι. Αλλά επίσης οι συνεχιστές τους. Ο Παντελής Πουλιόπουλος.
Δεν σημαίνει ότι σε κάποιες πλευρές δεν μπορείς να ασκήσεις κριτική, να πεις ότι αυτό δεν ήταν ακριβές. Το έκανε ο Λαφάργκ αλλά και ο Λένιν απέναντι στον Ένγκελς.
Αυτό δεν αρνείται το μαρξισμό, ή τη συνεισφορά του Ένγκελς, αντίθετα διορθώνει πράγματα που θα έπρεπε να διορθωθούν. Ή που τα διόρθωσε η εξέλιξη της ιστορίας.
Ποιοι ήταν αυτοί οι 200 για τους οποίους μιλάμε;
Είπα προηγουμένως ότι, ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, Δ. Κουτσούμπας, είπε ότι είναι 200 κομμουνιστές, τελεία. Παλιά, τα πρώτα χρόνια μετά την πτώση της Χούντας, όταν πηγαίναμε σαν ΕΔΕ τότε στην Καισαριανή, 1975, ’76, ’77, ’78 κ.λπ., εκείνα τα χρόνια δεν εκφωνούσαν τα ονόματα των τροτσκιστών. Τροτσκιστές, αρχειομαρξιστές, για αυτούς έτσι κι αλλιώς το ίδιο είναι – δεν αναφέρονταν. Δεν τους εκφωνούσαν. Και χρειαζόταν με την ντουντούκα εμείς να λέμε τα ονόματα. Τώρα τους συγκεντρώνουν όλους, στην κοινή ταυτότητα, είναι 200 κομμουνιστές.
Αυτοί οι 200 είναι όντως κομμουνιστές, μέσα σε αυτούς όμως περιλαμβάνονται, όπως είπα, οι διεθνιστές τροτσκιστές. Οι περισσότεροι, 157, είναι ΚΚΕ. Κάποιοι ανεβάζουν τον αριθμό στα 170, αλλά νομίζω ότι η ακριβέστερη προσέγγιση είναι 157 μέλη του ΚΚΕ, 12 είναι τροτσκιστές-αρχειομαρξιστές (7 τροτσκιστές, 5 αρχειομαρξιστές). Και υπάρχουν κάποιοι διαγραμμένοι του ΚΚΕ. Παραδείγματος χάριν ένας πολύ γνωστός, ο Στέλιος Σκλάβαινας. Ήταν ο ηγέτης που έκανε τις συμφωνίες (με τους Φιλελεύθερους) στις οποίες ο Παντελής Πουλιόπουλος ασκεί κριτική στα λαϊκά μέτωπα, στα κείμενά του για το Λαϊκό Μέτωπο του 1936. Είναι αυτός που έκανε το σύμφωνο Σκλάβαινα-Σοφούλη. Και άλλοι που είναι διαγραμμένοι ή ανήκουν στο ΕΣΚΕ και σε κάποιες άλλες ομάδες που δεν έχουν ταυτοποιηθεί.
Καλό είναι και εμείς να συμβάλουμε όσο μπορούμε στην ταυτοποίηση και των 200. Να μην έχουμε μια γενική απλώς εικόνα. Πάντως οι περισσότεροι είναι Ακροναυπλιώτες και κάποιοι από την Ανάφη. Ήταν πολιτικοί κρατούμενοι. Τι σημαίνει αυτό; Ήτανε στη φυλακή από τον καιρό της δικτατορίας του Μεταξά, μετά την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936, συγκεκριμένα. Από εκεί ο πατέρας Πλεύρης πήρε το όνομα της φασιστικής του οργάνωσης, 4η Αυτούστου, που εξυμνούσε ο υιός του και ο Άδωνης πούλαγε τα βιβλία του. Αυτοί τώρα είναι, υποτίθεται, φίλοι του Ισραήλ αλλά ήτανε Ναζί αντισημίτες.
Οι φυλακισμένοι κομμουνιστές μένουνε στη φυλακή από το 1936 μέχρι την κατοχή της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941, οπότε καταλαμβάνεται όλη η Ελλάδα.
Το Ναύπλιο βομβαρδίζεται ανηλεώς από τα γερμανικά στούκας και μάλιστα στο λιμάνι υπάρχει ένα πλοίο γεμάτο με εκρηκτικά, που αν ανατιναζόταν δε θα μενε τίποτα από την πόλη του Ναυπλίου. Ο μηχανισμός φρούρησης της φυλακής της Ακροναυπλίας έχει εντελώς καταρρεύσει. Ο Παντελής Πουλιόπουλος προτείνει να δραπετεύσουν ομαδικά, το προτείνει ως μέλος της κολλεκτίβας της αριστερής αντιπολίτευσης. Η πρόταση των τροτσκιστών να γίνει ομαδική απόπειρα δραπεύτευσης, μπορούσε να πραγματοποιηθεί γιατί υπήρχε και ομάδα στο Ναύπλιο που ήταν ΚΚΕ και τα έχει περιγράψει ο Γιάννης Μανούσακας στο συγκλονιστικό βιβλίο του Ακροναυλία – Θρύλος και πραγματικότητα και ο Βασίλης Γιαννόγκωνας. Οι σταλινικοί αρνήθηκαν την πρόταση να δραπετεύσουν και μάλιστα λέγεται ότι βάλανε φρουρά για να μην δραπετεύσουν οι τροτσκιστές – για να καταλάβουμε τι γινόταν εκεί τότε. Το ελληνικό κράτος και η αστυνομία, η χωροφυλακή, παραδίνουνε τους 625, άλλοι λένε 650, πάντως πάνω από 600 πολιτικούς κρατούμενους, κομμουνιστές φυλακισμένους, τους παραδίνουνε στις αρχές κατοχής, τους παίρνουνε από εκεί οι Ιταλοί, τους μεταφέρουν στη Λάρισα. Από αυτούς τους 105, 106 ή 107, δεν υπάρχει ακρίβεια στον αριθμό, τους εκτελούνε στο Κούρνοβο σε αντίποινα για την ανατίναξη της σήραγγας που ανέφερα προηγουμένως.
Οι υπόλοιποι, όταν καταρρέει η Ιταλία τον Σεπτέμβριο του 1943 και γίνεται σχεδόν επανάσταση, στη βόρεια Ιταλία γίνεται κανονική επανάσταση, μεταφέρονται από τους Γερμανούς στο Μπλοκ 15 στο Χαϊδάρι, απ’ όπου τους πήρανε με καμιόνια και τους μεταφέρανε για εκτέλεση στην Καισαριανή.
Γιατί τους εκτελούν; Ποια ήταν η αφορμή; Στη Λακωνία, έξω από τους Μολάους, στο δρόμο Σπάρτη – Μολάοι – Μονεμβασιά, ο ανθυπολοχαγός Μανώλης Σταθάκης, ένας νέος στρατιωτικός ο οποίος είχε περάσει στο Αντάρτικο, έστησε ενέδρα σε γερμανικό απόσπασμα. Ο Σταθάκης ήταν ηγετικό στέλεχος στο Αντάρτικο του Πάρνωνα. Οργανώνει μία αριστοτεχνική ενέδρα και σκοτώνει τον στρατηγό της Βέρμαχτ Κρέχ που είναι ένας υψηλόβαθμος στρατιωτικός των ναζιστικών στρατευμάτων κατοχής. Και αυτό γίνεται μία μέρα μετά από την απαγωγή, στην Κρήτη, σε ένα άλλο επεισόδιο, του Κράιπε, ενός επίσης πολύ υψηλόβαθμου στρατηγού του γερμανικού στρατού.
Κάποιοι, θα έχετε ίσως διαβάσει ιστορίες που λένε οι φασίστες, κι όχι μόνο φασίστες αλλά και αναθεωρητές ιστορικοί, ότι τάχα οι αντάρτες βασικά κάνανε αντάρτικο μόνο κατά των Ελλήνων, δεν πολεμάγανε τους Γερμανούς. Αυτό δεν λέγεται μόνο στα ψιλά, γράφεται, έχει γραφτεί. Αλλά στεφτείτε, έχουμε δύο στρατιωτικές δράσεις, μία στους Μολάους Λακωνίας και μία στην Κρήτη, που σε στρατιωτική δράση εναντίον στρατηγών του γερμανικού στρατού, τον έναν τον απαγάγουν τον δε άλλον τον σκοτώνουν.
Αυτό δείχνει το Αντάρτικο σε δράση. Τώρα, αφού αναφέραμε τον Μανώλη Σταθάκη, ας αναφερθούμε λίγο στο χωριό Κοσμάς του Πάρνωνα, κέντρου του αντάρτικου της Λακωνίας – γι’ αυτό οι Γερμανοί κάψανε το χωριό.
(Εδώ όμως να βάλουμε μια παρένθεση. Στον Κοσμά, στον Πάρνωνα, τώρα βάζουν άνεμογεννήτριες και γίνονται κινητοποίησεις. Η τελευταία κινητοποίηση που είχα πάρει μέρος τον Φεβρουάριο, είχε πάνω από χίλια άτομα, κόσμο πολύ. Είχε γεμίσει όλη η πλατεία με πάρα πολύ μεγάλα ονόματα τραγουδιστών. Η Μάρθα Φιτζήλα, είναι η ψυχή της κινητοποίησης.)
Ο παππούς Σταθάκης, ήταν ο δίκαιος του χωριού. Ήταν ο δικαστής του λαϊκού δικαστηρίου. Γιατί τον καιρό της καταχής στα βουνά της ελεύθερης Ελλάδας, της ελευθερωμένης από τον Αντάρτικο, από τον ΕΛΑΣ, είχε δημιουργηθεί μία εναλλακτική μορφή εξουσίας, που αργότερα σφαγιάστηκε και μάλιστα χρειάστηκε και ένα δεύτερο Αντάρτικο για να τους σφαγιάσουν εντελώς. Και είχαν εγκαθιδρύσει λαϊκή αυτοδιοίκηση, όχι τις κοινότητες, που ήταν θεσμός στο αστικό κράτος, αλλά με αιρετούς και ανακλητούς αντιπροσώπους. Δηλαδή ένα είδος Σοβιέτ όπως ο εμπευστής τους, ο Μπέικος, είχε πει και είχε γράψει. Λαϊκή αυτοδιοίκηση, λαϊκά δικαστήρια και σε διάφορα σημεία της χώρας, στην Πελοπόννησο, Ηλεία – Αρκαδία, και σε άλλα μέρη στη Βόρεια Ελλάδα και στην Ευρυτανία – Θεσσαλία, καταλήψεις των τσιφλικιών. Είχε αναπτυχθεί μια εργατοαγροτική επανάσταση, με το προλεταριάτο στη σύγχρονη εποχή, στον 20ο αιώνα να παίζει το βασικό ρόλο, όμως ταυτόχρονα είχαμε στην Ελλάδα έναν αργοπορημένο πόλεμο χωρικών.
Οι Γερμανοί ήδη αφ’ ότου κατέλαβαν τα Βαλκάνια, όταν μπήκανε στην Γιουγκοσλαβία και την κατέλαβαν (σε 24 ώρες), δώσανε διαταγή όταν γίνεται σαμποτάζ να εκτελούνται για κάθε ένα Γερμανό 100 ή 50 αναλόγως. Προσπαθούσαν με την κτηνώδη τρομοκρατία να εμποδίσουν το ξεσήκωμα, αλλά στην πραγματικότητα αυτό επιτάχυνε την επανάσταση στα Βαλκάνια – στην Ελλάδα, στη Γιουγκοσλαβία και Αλβανία.
* Θέλω εδώ να κάνω ξεχωριστή μνεία στο πρόσωπο ενός από τους 200 ήρωες της Καισαριανής.
Το είπα και προηγουμένως, ήρωες ήταν όλοι, και αυτοί που έψαλλαν τον εθνικό ύμνο, και αυτοί που τραγουδούσανε τη Διεθνή – για εμάς ήταν ίσως καλύτεροι ήρωες αυτοί που τραγουδούσαν τη Διεθνή. Όμως υπάρχει μια προσωπικότητα που θέλω να την προσέξουμε ιδιαίτερα. Ο Ναπολέων Σουκατσίδης, ο οποίος είναι συνδικαλιστής του ΚΚΕ στην Κρήτη, στο Ηράκλειο της Κρήτης, στους Εμπορουπάλληλους, ο οποίος είναι πολύγλωσσος, ξέρει πέντε-έξι γλώσσες. Μιλάει Γερμανικά. Τον χρησιμοποιεί ο Γερμανός διοικητής του στρατοπέδου, Καρλ Φίσερ, ως μεταφραστή.
Πριν την εντολή της εκτέλεσης, στις 27 του μήνα Απρίλη, μετά την ενέδρα στους Μολάους, δίνεται αυθημερόν διαταγή να εκτελεστούν διακόσιοι κομμουνιστές.
Και αναφέρει η διαταγή: Όσοι βρεθούν στη διαδρομή του γερμανικού στρατού από τον τόπο της ενέδρας έξω από τους Μολάους προς τη Σπάρτη, όλοι οι άντρες να εκτελούνται.
Όποιον βλέπανε στο δρόμο τον εκτελούσαν. Λέγεται όμως ότι δεν εκτελούσαν μόνο άντρες, αλλά τους πάντες, ό,τι ζωντανό, ακόμη και ζώα που βλέπανε τα πυροβολούσαν. Οι δε Χίτες, ο Παπαδόγκωνας, στις φυλακές της Τρίπολης εκτέλεσε εκατό φυλακισμένους. “Ιδία βουλήσει” όπως ανέφερε ένας Γερμανός στρατιωτικός κατηγορούμενος σε μια από τις δίκες της Νυρεμβέργης. Οι διακόσιοι εκτελούνται για αυτόν το λόγο λοιπόν.
Ο Σουκατζίδης είναι στη λίστα 71ος. Όταν φωνάζεται το όνομά του το πρωῒ της Πρωτομαγιάς, ο Γερμανός διοικητής Φίσερ λέει:
“Όχι, εσύ Ναπολέων”.
Η απάντηση του Σουκατζίδη θα μείνει στην ιστορία ως σύμβολο αυτοθυσίας και ηθικού σθένους.
“Δέχομαι κύριε δοικητά τη ζωή, με τον όρο πως δεν πρόκειται να την πάρω από άλλον κρατούμενο. Μόνο όταν η θέση μου μείνει κενή”.
Ο Ναπολέων Σουκατζίδης εκτελείται μαζί με τους συντρόφους του.
H δεύτερη επισήμανση και ξεχωριστή τιμή που πρέπει να αποδώσουμε είναι στους 12 τροτσκιστές-αρχειομαρξιστές.
Στην Πρωτομαγιάτικη διαδήλωση στην πρώτη γραμμή του ΕΕΚ είχαμε δέκα φωτογραφίες και δύο πλακάτ με ονόματα χωρίς φωτογραφίες. Είχαμε μόνο τα ονόματα. Είναι ο Χρήστος Σούλας, Ηρακλής Μήτσης, Γιώργος Κρόκκος, Μήτσος Πανταζής, Γιώργος Κοβάνης, Δημήτρης Γιαννακουρέας, Βασίλης Τσαμτζάς – αυτοί είναι οι τροτσκιστές. Και Πέτρος Ανδρώνης, Πάπαδημητρόπουλος, Ανρύ Περαχιά, Χρήστος Χατζηχρήστος, Παπαδημητρίου Γεώργιος ή Δημήτριος– οι αρχειομαρξιστές.
(Χαροντάκης: Συγγνώμη που σε διακόπτω, αλλά και η Εργατική Πάλη και η Πάλη των Τάξεων στις ίδιες ημερομηνίες υιοθετούν και οι δύο ένα όνομα, του Γιαννακουρέα. Ναι, η Εργατική Πάλη λέει ότι ήταν τροτσκιστής, ενώ τον διεκδικεί και η Πάλη των Τάξεων. )
Λοιπόν, συνεχίζουμε. Εντάξει, τέτοιες ιστορικές λεπτομέρειες είναι αναγκαίες. Αυτά πρέπει να τα τεκμηριώσουμε. Συμφωνώ, είναι λεπτομέρειες, αλλά καλό είναι να μην έχουμε γενικότητες στην ιστορία.
Οι τροτσκιστές ήταν διπλά κυνηγημένοι. Να το σκεφτούμε αυτό. Είναι στην Ακροναυπλία κρατούμενοι πέντε – έξι χρόνια, οχτώ χρόνια από το 36 ως το 44. Και είναι στη φυλακή από το αστικό κράτος και έχουν την φυλακή και την απομόνωση από τους σταλινικούς. Αλλά μένουν πιστοί στις ιδέες τους. Μένουν πιστοί και παλεύουν για τα ιδανικά τους. Παλεύουν για τον κομμουνισμό. Και έτσι δεν είναι κάτι, πώς να το πούμε, κάτι τυχαίο. Είναι τέκνα της ιστορίας, γεννήματα μιας μεγάλης ιστορικής πάλης που ανάγεται στον μπολσεβικισμό, στην Οκτωβριανή Επανάσταση και πιο πριν, στον Μαρξ, στην Κομμούνα του Παρισιού, στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο.
Είπα προηγουμένως ότι εμπόδισαν οι Σταλινικοί να δραπετεύσουν. Υπάρχουν αυτά καταγραμμένα και από τροτσκιστές. Από τότε η Εργατική Πάλη το είχε καταγγείλει γιατί δεν έγινε δεκτή η πρόταση του Παντελή Πουλιόπουλου, δηλαδή των τροτσκιστών να δραπετεύσουν. Αλλά υπάρχουν και περιγραφές από τον Γιαννόγκωνα, από τον Μανουσάκα ακόμη και ένας από αυτούς που ήταν υπεύθυνος για την φυλακή μέσα στη φυλακή, που ήταν ο Μπαρτζώτας. Ακόμη και αυτός έχει αφήσει στο κείμενό του να διαφανεί ότι υπήρχε δυνατότητα. Αν αποφάσιζαν ότι υπήρχε αυτή η δυνατότητα. Αλλά δεν το κάνανε.
Τώρα στο δεύτερο κομμάτι. Και για να τελειώνω. Την παρούσα εκδήλωση την συνδυάζουμε με την εκτέλεση στο Κούρνοβο, που έγινε στις 6 Ιουνίου 1943 των 105 κομμουνιστών ή όπως συνήθως λέγεται των 106. Εγώ έχω μετρήσει 107 ονόματα. Έχουμε φωτογραφίσει όλη τη λίστα. Και είναι αλήθεια ότι ένα από τα τελευταία ονόματα φαίνεται να έχει μπει εκ των υστέρων. Δεν υπήρχε μάλλον στην αρχή. Φαίνεται ότι είναι κάπως διαφορετικά γραμμένο και όχι πανομοιότυπο με τα προηγούμενα. Εν πάση περιπτώσει, ήταν εκατόν εφτά κομμουνιστές. Τους πήραν, όπως είπαμε, ως αντίποινα για το Κούρνοβο. Εκεί ήταν ο Παντελής Πουλιόπουλος, ένας από τους ηγέτες του κομμουνιστικού κινήματος, θεωρητικός του κινήματος, ο πρώτος γραμματέας του ΚΚΕ όταν το ΣΕΚΕ(κομμουνιστικό) μετασχηματίστηκε μέσα από εσωτερική πάλη, δεν έγινε εύκολα ο μετασχηματισμός και η πάλη κράτησε χρόνια. Το 1924-26 είναι ο Παντελής Πουλιόπουλος γραμματέας του ΚΚΕ. Ο Παντελής Πουλιόπουλος είναι ταυτόχρονα ο ιδρυτής του κινήματός μας και έχει παίξει σημαντικό ρόλο. Ιδιαίτερα το βιβλίο του “Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση” είναι πολύ σημαντικό για μια ιστορική και μαρξιστική θεμελίωση τού τι είναι η Ελλάδα. Ιδιαίτερα εκείνη την εποχή, αλλά και σήμερα, καλό είναι να το έχουμε στο μυαλό μας.
Ιδιαίτερα εκείνη την εποχή που οι σταλινικοί για να δικαιολογήσουν τα λαϊκά μέτωπα λέγανε ότι η Ελλάδα είναι αστικοτσιφλικάδικη και ότι φτιάχνει μόνο μετζεσόλες ή κάτι τέτοια.
Ο Παντελής Πουλιόπουλος, μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα μιλάει στο ιταλικό εκτελεστικό απόσπασμα στα ιταλικά, μιλάει ενάντια στον πόλεμο, τους λέει ότι είμαστε ταξικά αδέρφια, ότι πρέπει να στρέψετε τα όπλα ενάντια σε αυτούς που σας βάζουν, ενάντια στον φασισμό. Και οι Ιταλοί φαντάροι, όπως λένε οι μαρτυρίες, διστάζουν. Ήταν 6 Ιουνίου 1943. Ένας αξιωματικός φασίστας παίρνει τον πολυβόλο και αρχίζει να γαζώνει. Οπότε όλο το εκτελεστικό απόσπασμα έβαλε και τους εκτελέσανε.
Λέγεται ότι για χρόνια οι τροτσκιστές ήτανε θαμμένοι παραπέρα, δίπλα. Και επίσης, τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης που πηγαίναμε στις εκδηλώσεις μνήμης και τιμής, οι σταλινικοί δεν άφηναν να περάσουμε πριν εκείνοι αποχωρήσουν!
Έχει συμβεί να συμπέσουμε την ίδια Κυριακή και είχαν κάνει ζώνη να μην πάμε και εμείς εκεί κοντά μέχρι να τελειώσουν αυτοί. Το λέω για να καταλάβετε ποια ήταν η νοοτροπία. Τώρα προσπαθούνε λίγο διαφορετικά, αλλά πιστεύω ότι δεν υπάρχουν πολύ μεγάλες διαφορές και πάνω απ’ όλα δεν υπάρχει μια ιστορική αποτίμηση. Πρέπει να πούμε τα σύκα – σύκα και τη σκάφη – σκάφη και να πούμε όλη την ιστορία. Δηλαδή η διόρθωση των λαθών να μη στρογγυλεύει τις γωνίες, αλλά να τις οξύνει. Να μιλάει επί του πράγματος. Να πονάει ίσως, για υπάρξει μια σωστή, ας πούμε, επανόρθωση της ιστορίας.
Κλείνοντας να επισημάνω το εξής. Ένας από τους θεωρητικούς όχι του ΚΚΕ αλλά του ΚΚΕ(εσωτερικού) που εμφανιζόταν ως αντισταλινικό, ο Άγγελος Ελεφάντης, έχει γράψει ότι ο τροτσκισμός και ο αρχειομαρξισμός -έτσι κι αλλιώς και τις δύο τάσεις στο ίδιο τσουβάλι τις βάζει- είναι εξωϊστορικό φαινόμενο. Άρα δεν ασχολούμαστε με αυτό.
Αλλά η ιστορία αποδείχνει άλλα. Tις τελευταίες δεκαετίες, διάφοροι έχουν γράψει για τον τροτκισμό-αρχειομαρξισμό με αφορμή και τη δίκη τότε της 17Ν και του Αλέξαδρου Γιωτόπουλου, που θέλουν τώρα να τον βάλουν ξανά μέσα – δεν ξέρω τι απόφαση θα βγάλει ο Αρειος Πάγος, αλλά είναι αίσχος να μην βγαίνει ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος, έχοντας εκτίσει 24 χρόνια στη φυλακή. Είναι αίσχος. Μια κακίστρο κυβέρνηση, το σόι του Μητσοτάκη, επιβάλλει στα δικαστήρια και στα δικαστικά συμβούλια, ό,τι αυτοί -και η αμερικάνικη πρεσβεία- θέλουνε.
Λοιπόν, το 2002 έφεραν ξανά τους τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές στο προσκήνιο. Κάμποσοι νέοι ιστορικοί έχουν κάνει τα διδακτορικά τους και έχουν πάρει έδρες σε σχολές έκτοτε. Διδάσκουν γι’ αυτούς στην ιστορία του κινήματος. Έχουν γράψει βιβλία για τον αρχειομαρξισμό, τον τροτσκισμό, τους τροτσκιστές τον καιρό της Κατοχής και πριν την Κατοχή. Δεν επικρίνω τους ανθρώπους που το κάνουν αυτό – καλά κάνουν. Αλλά ποιο είναι το εξωϊστορικό φαινόμενο; Όταν η ιστορία δείχνει και αναγκάστηκαν ύστερα από τη δημοσίευση των φωτογραφιών, από τον Φεβρουάριο μήνα του 2026 και τον Μάρτιο να μιλάνε όλα τα μέσα όχι μόνο για τους διακόσιους κομμουνιστές, αλλά μέσα σ’ αυτούς τους κομμουνιστές και για αυτήν την ιδιαίτερη ομάδα κομμουνιστών, τους τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές.
Οι τροτσκιστές δεν ήταν έξω από την ιστορία. Δεν είμαστε έξω από την ιστορία. Πατάμε στο έδαφος της ιστορίας. Πατάμε στους ώμους παλαιότερων γενιών που πάλεψαν, πολέμησαν για τον κομμουνισμό, δώσαν τη ζωή τους, ψάλλανε τη Διεθνή όταν τους εκτελούσαν. Πιστεύουμε ότι χρειάζεται μια μεγάλη συζήτηση. Πρώτον, γιατί αυτό το πολύ μεγάλο κίνημα που υπήρχε στα βουνά της ελεύθερης Ελλάδας, όπου σχεδόν το ενενήντα τοις εκατό της χώρας -δεν το λέω εγώ, δεν το λένε αριστεροί, το λένε ακόμη και οι δεξιοί, δηλαδή το πιο λίγο που έχω διαβάσει είναι ότι το 70%- ελεγχόταν από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και το ΚΚΕ. Βρετανοί ιστορικοί λένε ότι το 90% της Αθήνας, στη μάχη της Αθήνας το Δεκέμβρη του 1944, ελεγχόταν από τους αντάρτες. Μόνο στου Μακρυγιάννη, λίγο γύρω από τη Βουλή, λίγο στο Θησείο κατείχαν οι αστικές δυνάμεις και οι Χίτες με τη βοήθεια των εγγλέζων ιμπεριαλιστών. Ελάχιστες ήταν οι δυνάμεις που είχε η αστική τάξη. Η Ελλάδα ανήκε στον λαό της, ανήκε στο αντάρτικό της.
Όμως η πολιτική των ταξικών συνεργασιών, η πολιτική των “λαϊκών μετώπων”, η πολιτική που έλεγε ότι πρώτα θα κάνουμε την αστικοδημοκρατική επανάσταση και αργότερα θα γίνει η σοσιαλιστική επανάσταση. Πρώτα η εθνική επανάσταση και μετά θα δούμε για τη διεθνή επανάσταση, όλες αυτές οι διαστρεβλώσεις μιας συνεκτικής μαρξιστικής θεωρίας είναι που οδήγησαν την ηγεσία του ΚΚΕ στην παράδοση των όπλων – και δεν παράδωσε μόνο τα όπλα, παράδωσε τους αντάρτες, τον ένοπλο λαό, όλο τον λαό, την πλειοψηφία του λαού στα νύχια της καπιταλιστικής αντίδρασης. Ο λαός δεινοπάθησε από τους κεφαλοκυνηγούς των ταγμάτων ασφαλείας, δεν είναι μόνο τα στελέχη. Απλός λαός, απλοί άνθρωποι είναι αυτοί που δεινοπάθησαν, που καταδιώχτηκαν, γυναίκες βιάστηκαν, κεφάλια κόπηκαν και τα καρφώσανε πάνω σε πασάλους.
Η άλλη πλευρά που χρειάζεται μια ιδιαίτερη συζήτηση και καλό είναι να ανοίξουμε μια συζήτηση συντροφική είναι να δούμε την πολιτική με την οποία έδρασαν τον καιρό της κατοχής οι τροτσκιστές και το αρχείο του μαρξισμού.
Γιατί ούτε ο μπολσεβικισμός βγήκε ολοέτοιμος, όπως η Αθηνά από το κεφάλι ή από το μηρό του Δία φορώντας και την περικεφαλαία της. Ο μπολσεβικισμός στην Ελλάδα, ο μαρξισμός αναπτύχθηκε ιστορικά μέσα από προσεγγίσεις και λάθη. Και πρέπει να εμβαθύνουμε σε αυτή την ιστορία. Γιατί για μας, για το ΕΕΚ και την ΕΔΕ πριν από το ΕΕΚ, δεν είναι τυχαίο ότι το 1938 στο ιδρυτικό συνέδριο της Τέταρτης Διεθνούς, που είναι η αναφορά μας, όπως επίσης και τα τέσσερα πρώτα συνέδρια της Τρίτης Διεθνούς, από την Ελλάδα μετέχουν δύο οργανώσεις που πάνε προς ενοποίηση. Ήδη έχουν προηγηθεί πριν τη δικτατορία Μεταξά κινήσεις ενοποίησης, το κομμάτι από τον αρχειομαρξισμό που υποστηρίζει τον Τρότσκι και την πορεία για την 4η Διεθνή, μαζί με την ΕΟΚΔΕ του φυλακισμένου στην Ακροναυλία Πουλιόπουλου. Το δεύτερο κομμάτι των Αρχειομαρξιστών με τον πατέρα Γιωτόπουλο, τον Δημήτρη Γιωτόπουλο, είναι αντίθετο στον προσανατολισμό προς την Τέταρτη Διεθνή και πάει στο γραφείο του Λονδίνου, και με το POUM.
Αλλά μιας και είπα το POUM, ο Τρότσκι ακόμα και το POUM το είχε καλέσει στο ιδρυτικό συνέδριο της 4ης Διεθνούς, θα πήγαιναν ως παρατηρητές, τους αναφέρουνε. Από την Ελλάδα στο ιδρυτικό συνέδριο ήταν ο Μιχάλης Ράπτης, μετέπειτα Παμπλο, εκπροσωπώντας την ΕΟΚΔΕ και ο άλλος ήταν ο Γιώργος Βιτσώρης, ηγέτης των Αρχειομαρξιστών που συνεργαζόταν με τον Τρότσκι από το 1929. Ο Γιώργος Βιτσώρης έπαιξε σημαντικό ρόλο στο αντάρτικο κίνημα των Μακί στη Γαλλία και παρασημοφορήθηκε (του το καταλόγησαν οι παλιοί τροτσκιστές της Ελλάδας.). Έχει θαφτεί δίπλα από τον τάφο του στενού του φίλου, του Λέον Σεντόφ, του γιου του Λέοντα Τρότσκι, που δολοφονήθηκε από τους πράκτορες της Γκε Πε Ου στη Γαλλία.
Καλό είναι να μελετήσουμε αυτήν την πλευρά. Για τις θέσεις των τροτσιστών τον καιρό της κατοχής το ΕΕΚ έχει κάνει δημόσια κριτική και προσωπικά έχω γράψει ένα βιβλίο (Πόλεμος Χωρικών και Κοινωνική Επανάσταση). Καλό είναι να τα συζητήσουμε αυτά, δεν είναι θέσφατα, είναι κάτι αναγκαίο αυτή την στιγμή καθώς ο κόσμος διολισθαίνει σε έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο και μπαίνει το ερώτημα εμείς τι θα κάνουμε; Ο καπιταλισμός βιώνει μια άλυτη κρίση από το 2008 και τίθεται το ερώτημα πού πάμε, πού πάει ο πλανήτης, πού πάει ο κόσμος; Πρέπει οι επαναστάτες να συζητήσουμε και να διαμορφώσουμε μια επαναστατική πολιτική για να μπούμε στις μάζες, όχι για να κρατήσουμε κάποιες δογματικές “αλήθειες”.
Ευχαριστώ!